Xã hội

Bài cuối: Bảo tồn và phát huy di sản Chămpa

XUÂN DŨNG - QUỐC CƯỜNG - THANH HUYỀN • 31/08/2025 20:29

ĐNO - Hàng chục năm qua, thành phố Đà Nẵng luôn nỗ lực bảo tồn, phát huy di sản Chămpa trong đời sống, đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, trở thành hình mẫu được thế giới đánh giá cao. Bước vào kỷ nguyên mới với nhiều điều kiện thuận lợi, di sản Chămpa tại thành phố Đà Nẵng được kỳ vọng sẽ “hồi sinh” mạnh mẽ, đi xa hơn trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị, nhất là ở lĩnh vực du lịch.

Hơn 1/4 thế kỷ được ghi danh là di sản văn hóa thế giới, Khu đền tháp Mỹ Sơn đã trở thành hình mẫu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Ông Nguyễn Công Khiết, Phó Giám đốc phụ trách Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn cho biết, từ những ngày đầu Mỹ Sơn khoác lên mình danh hiệu di sản văn hóa thế giới, đơn vị đã xác định đặt công tác bảo tồn lên hàng đầu.

Từ nguồn ngân sách Nhà nước và viện trợ quốc tế, sự phối hợp, hỗ trợ của các tổ chức, chuyên gia trong và ngoài nước, các dự án bảo tồn được triển khai, giúp cho nhiều công trình đền tháp thoát khỏi nguy cơ sụp đổ.

Bên cạnh đó, thông qua sự giúp đỡ, hợp tác với các tổ chức trong nước và quốc tế, một số nhóm tháp mới được phát lộ, bảo tồn thành công, mở ra hướng tiếp cận, nghiên cứu mới về di sản Chămpa.

“Danh hiệu di sản văn hóa thế giới mang đến cho Mỹ Sơn nhiều cơ hội, đặc biệt là thu hút được nguồn lực vào thực hiện công tác bảo tồn di sản. Kết quả bảo tồn là nền tảng để Mỹ Sơn phát huy giá trị, nhất là ở lĩnh vực du lịch, thu hút du khách đến tham quan”, ông Khiết nói.

Các di tích Chămpa tại Đà Nẵng hầu hết đều có niên đại trên 1.000 năm. Vì thế, không ít di tích bị hư hại và xuống cấp. Trước khi hợp nhất với Đà Nẵng, Quảng Nam đã ban hành một số chủ trương đầu tư, trùng tu di tích Chăm, như: dự án bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích tháp Bằng An tổng mức đầu tư gần 8,4 tỷ đồng; dự án bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị tháp Bắc, tháp Giữa thuộc di tích tháp Chiên Đàn với mức đầu tư gần 16,8 tỷ đồng…

Trước đó, Quảng Nam đã chi khoảng 18 tỷ đồng để trùng tu tháp Nam thuộc di tích tháp Chiên Đàn và tháp Bắc, tháp Giữa thuộc di tích tháp Khương Mỹ.

Còn tại Đà Nẵng cũ, vào tháng 6/2025, UBND thành phố đã ban hành chủ trương đầu tư xây dựng Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 tại di tích khảo cổ Chăm Phong Lệ với kinh phí hơn 140 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành năm 2027.

Ông Nguyễn Thanh Hồng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Đà Nẵng (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam) cho biết, việc hợp nhất hai địa phương không làm gián đoạn đến quá trình tu bổ các di tích Chăm trên địa bàn Quảng Nam cũ.

Bên cạnh bảo tồn di tích, công tác bảo quản các cổ vật, nhất là bảo vật quốc gia liên quan đến nền văn hóa Chăm được đặc biệt chú trọng. Hiện nay, thành phố có 15 cổ vật Chăm được Thủ tướng Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia, hầu hết đều đang được lưu giữ, bảo quản tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm.

Ông Trần Đình Hà, Phó Giám đốc bảo tàng cho biết, với các cổ vật nói chung, bảo vật quốc gia nói riêng, bảo tàng thực hiện biện pháp bảo quản phòng ngừa là chủ yếu, thường xuyên vệ sinh, lau chùi bục bệ.

Hằng ngày, cán bộ bảo tàng là chuyên gia trong bảo quản kiểm tra hiện vật để phòng tránh ẩm mốc, mối mọt. Đặc biệt, khu vực trưng bày các bảo vật quốc gia được lắp đặt tường kính hoặc dây giăng để tạo vùng đệm an toàn giữa du khách và các bảo vật, hạn chế tiếp xúc trực tiếp.

Đồng thời, bố trí hệ thống biển cảnh báo sử dụng biểu tượng trực quan, dễ hiểu nhằm nâng cao ý thức bảo vệ hiện vật cho khách tham quan.

Thành phố Đà Nẵng hiện có 19 bảo vật quốc gia, trong đó có 15 bảo vật là di sản của nền văn minh Chămpa. Bên cạnh đó, có 1 bảo vật quốc gia đang được lưu giữ tại Bảo tàng Quảng Nam và 2 bảo vật quốc gia được bảo quản, trưng bày tại Khu đền tháp Mỹ Sơn.

Qua các cuộc khai quật, khảo cổ, di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn ngày càng mới và hấp dẫn khách tham quan. Song song với đó, các sản phẩm văn hóa, phục vụ du lịch ở Mỹ Sơn cũng không ngừng được đổi mới, nâng cao chất lượng, nhằm giữ chân du khách.

Ông Nguyễn Công Khiết cho biết, hiện Ban quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đang xây dựng đề án phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách tham quan.

Trong đó, chú trọng xây dựng các sản phẩm mới đặc trưng, tiêu biểu là làm mới lại chương trình “Đêm Mỹ Sơn huyền thoại”, để phù hợp với các chương trình diễn thực cảnh tại di tích và linh hoạt thực hiện các chương trình văn hóa tại cộng đồng.

Bên cạnh đó, phát huy sản phẩm phi vật thể “Con đường hành đạo của các tu sĩ vào Thánh địa Mỹ Sơn” bằng công nghệ 3D để phục vụ du khách về đêm. Ngoài ra, Mỹ Sơn tiếp tục hướng về cộng đồng, đưa các sản phẩm của người dân địa phương vào phục vụ du khách, góp phần tạo sinh kế và nâng cao ý thức bảo vệ khu di tích của người dân.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm cũng đang dần thay áo mới, nhằm phát huy giá trị điểm đến, thu hút du khách trong và ngoài nước. Bà Lê Thị Thu Trang, Giám đốc bảo tàng cho biết, công trình cải tạo, nâng cấp Bảo tàng Điêu khắc Chăm có tổng kinh phí hơn 11,4 tỷ đồng, triển khai từ ngày 5/5 và dự kiến hoàn thành vào ngày 1/11.

Dự án có các hạng mục chính, gồm: tường rào cổng ngõ; cảnh quan sân vườn; chống nóng; chống thấm; nhà vệ sinh. Đến nay, tổng khối lượng các hạng mục công việc đã thực hiện đạt gần 50%.

“Bảo tàng đang xây dựng phương án tổ chức các hoạt động đêm trong khuôn viên bảo tàng, sau khi dự án cải tạo, nâng cấp hoàn thành. Từ đó, đưa bảo tàng thành một điểm đến không chỉ để ngắm hiện vật, mà còn là nơi tham gia các sự kiện, hoạt động trải nghiệm, giải trí”, bà Trang cho hay.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 tại di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ cũng được kỳ vọng sẽ mang lại luồng sinh khí mới, tạo thêm điểm đến trong hành trình khám phá di sản Chăm tại Đà Nẵng.

Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm cho rằng, Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 sau khi được xây dựng sẽ là không gian lý tưởng để thành phố giới thiệu về lịch sử, văn hóa Chăm tại Quảng Nam - Đà Nẵng, hoặc thậm chí cả miền Trung.

Trong việc xây dựng Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2, thành phố nên nghiên cứu tận dụng không gian, kiến trúc mới để áp dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ 3D vào công tác phục vụ tham quan và giáo dục di sản. Cùng với đó, xây dựng các video, phim về di sản Chăm tại thành phố Đà Nẵng.

Theo các chuyên gia, việc hợp nhất hai địa phương Quảng Nam - Đà Nẵng mang lại cho hệ thống di tích Chămpa nhiều cơ hội mới, nhất là trên lĩnh vực du lịch.

Ông Cao Trí Dũng, Chủ tịch lâm thời Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng nhận định, việc hợp nhất hai địa phương tạo điều kiện thuận lợi để thành phố phối hợp các đơn vị du lịch, lữ hành xây dựng tuyến du lịch nội vùng chuyên sâu về văn hóa Chăm.

Trong đó, khả thi nhất là kết nối Bảo tàng Điêu khắc Chăm với Khu đền tháp Mỹ Sơn. Chung quan điểm, nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng cũng cho rằng, thành phố có thể xây dựng tour du lịch chuyên đề về văn hóa Chămpa xưa.

Không chỉ giới hạn ở tour Bảo tàng Điêu khắc Chăm - Khu đền tháp Mỹ Sơn, mà còn có thể mở rộng đến những di tích Chămpa khác trên địa bàn Quảng Nam cũ như: tháp Bằng An, tháp Chiên Đàn, tháp Khuê Mỹ.

“Đương nhiên, tour này chỉ phù hợp với những người có nhu cầu nghiên cứu về văn Chăm, còn khách du lịch phổ thông thì khó có đủ thời gian để di chuyển xa và dài như vậy”, ông Thắng nói.

Đối với du lịch phổ thông, một số ý kiến cho rằng thành phố có thể xây dựng một số tour ngắn, như từ Trà Kiệu đi Bảo tàng văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa (xã Duy Xuyên), sau đó đến Mỹ Sơn.

Trước khi hợp nhất, UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) đã đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định dự án tu bổ, gia cố, phục hồi và phát huy giá trị tháp Sáng, thuộc di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương.

Trong đó, phương án phát huy hiệu quả dự án có đề cập việc sẽ kết nối chặt chẽ với hệ thống các điểm di tích Chăm khác như: Khương Mỹ, Đồng Dương, Trà Kiệu, Mỹ Sơn... tạo thành tuyến tham quan hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.

Theo ông Lê Quốc Việt, Chủ nhiệm Câu lạc bộ điểm đến Quảng Nam gìn giữ giá trị bản địa, Phật viện Đồng Dương là một điểm đến có tiềm năng rất lớn trong thu hút khách về du lịch hành hương tôn giáo và tâm linh. Vì vậy, cần sớm triển khai bảo tồn, phục dựng di tích này để thúc đẩy hoạt động du lịch tại đây.

Theo ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, sau hợp nhất, thành phố Đà Nẵng có hơn 560 di tích đã được công nhận là di văn hóa các cấp, có quy mô đa dạng và tầm vóc quốc tế, quốc gia. Trong đó, hệ thống di tích Chămpa tại thành phố tương đối phong phú và có giá trị rất nổi trội.

Trong tổng thể hệ thống di tích trên địa bàn thành phố, mảng di sản Chăm là một loại hình đặc sắc, cần có những nghiên cứu và dành sự quan tâm nhiều hơn. Yêu cầu đặt ra là cần phải có sự liên kết trong cả việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của những di tích Chăm trên địa bàn, đặc biệt là phát triển du lịch”, ông Vỹ chia sẻ.