Bản đồ mùi hương: “Đọc” đô thị qua khứu giác

Theo The Guardian, cách đây hơn 15 năm, Tiến sĩ McLean-MacKenzie nhận ra khoảng trống rất lớn khi con người có thể ghi lại, nhiếp ảnh, ký họa, chia sẻ qua mạng xã hội những gì mình nhìn thấy và cũng ghi âm, lưu trữ, lan tỏa âm thanh bằng công nghệ số. Song, gần như không tồn tại phương thức tương xứng nào để ghi nhận và truyền đạt mùi hương, đặc biệt trong nghiên cứu về đô thị hay văn hóa. Với McLean-MacKenzie, đó không chỉ là thiếu sót xét về học thuật, mà còn là sự thiệt thòi trong cách con người hiểu và kể câu chuyện về nơi chốn mình sinh sống.

Từ nhận thức đó, McLean-MacKenzie khởi động việc lập bản đồ các “cảnh quan mùi hương” tại nhiều địa điểm khác nhau, trong đó có hàng loạt đô thị lớn trên thế giới, như một cách đưa khứu giác trở lại vị trí xứng đáng trong việc diễn giải không gian sống. Nhà nghiên cứu này khởi xướng những chuyến đi bộ có mục đích, nơi người tham gia sử dụng khứu giác một cách có ý thức (“smell walks”).

Họ không chỉ ghi lại mùi mình ngửi thấy, mà còn mô tả cường độ, thời gian tồn tại, mức độ bất ngờ, cảm xúc và cả liên tưởng cá nhân mà mùi hương ấy khơi gợi. Đó có thể là mùi bánh mì mới ra lò, mùi rác ẩm sau cơn mưa, hay mùi kim loại lạnh lẽo của tàu điện ngầm lúc nửa đêm. Tất cả đều được trân trọng như dữ liệu sống.

Từ ghi chép mang tính cá nhân, McLean-MacKenzie phân tích, tổng hợp và chuyển hóa thành các bản đồ trực quan cùng “tường thuật văn hóa”. Điều quan trọng là bản đồ này không tìm kiếm sự khách quan tuyệt đối mà nhằm tôn vinh tính chủ quan, sự đa dạng trong cách cảm nhận không gian.

Kể từ năm 2011, dự án này mở rộng tới khoảng 40 địa điểm, bao gồm các thành phố như Glasgow, Edinburgh, Amsterdam, Paris, Kyiv, Kolkata và New York City. Mỗi nơi mang “bản đồ mùi” riêng, phản ánh lịch sử, khí hậu, ẩm thực, giao thông và cả thay đổi xã hội đang diễn ra. Một con phố London đông xe cộ có thể nồng mùi xăng dầu, trong khi một khu chợ châu Á lại đậm hương gia vị, thức ăn và khói bếp.

Một trong những ví dụ gây ấn tượng mạnh là chia sẻ của một người tham gia tại New York khi gọi mùi mình cảm nhận được là “mùi của giấc mơ vỡ vụn” khi ngửi mùi bia cũ vương trên vỉa hè, cảm giác cô độc của một người trở về nhà trong đêm. Đó không phải là mùi “xấu” theo nghĩa thông thường, mà là mùi của trạng thái tinh thần, nơi đô thị không chỉ là không gian vật lý, mà còn là bối cảnh của câu chuyện đời.

Các bản đồ mùi hương mà McLean-MacKenzie tạo ra cũng nhấn mạnh tính phù du của khứu giác khi mùi chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, phụ thuộc vào gió, thời tiết, hoạt động của con người trong ngày cụ thể. Bà ví chúng như bức tranh ấn tượng, ghi lại ánh sáng và cảm xúc của một thời điểm nhất định. Muốn thực sự hiểu, không có cách nào khác ngoài việc bước ra đường và tự mình “ngửi” thành phố.

Ngoài giá trị nghệ thuật và văn hóa, dự án còn mang ý nghĩa tư liệu. McLean-MacKenzie tin rằng các bản đồ mùi hôm nay có thể trở thành hồ sơ lịch sử cho tương lai. Khi xe điện dần thay thế xe chạy xăng, khi quy hoạch đô thị thay đổi hay khí hậu biến động, những mùi hương quen thuộc của hiện tại có thể biến mất hoặc được thay thế bằng những mùi hoàn toàn khác. Thế hệ sau có thể không còn biết “mùi phố” của thế kỷ XXI là như thế nào nếu không có ghi chép cụ thể này.

Dự án cũng thách thức quan niệm lâu nay rằng khứu giác của con người là kém phát triển. Các nghiên cứu gần đây cho thấy con người có khả năng phân biệt những mùi xuất hiện chỉ cách nhau vài chục mili-giây. Quan trọng hơn, mùi hương có sức mạnh đặc biệt trong việc gắn kết ký ức, cảm xúc và bản sắc cá nhân, điều mà hình ảnh hay âm thanh đôi khi khó làm được.

Theo International Urbanism, “smell walks”, cùng phương pháp tiếp cận dựa trên giác quan ngày càng khẳng định giá trị thực tiễn đối với công tác quản lý địa điểm, thiết kế đô thị và phát triển cộng đồng. Chúng giúp nhận diện bản sắc cảm nhận của một địa điểm, không chỉ qua hình ảnh mà qua cảm giác khi con người sống và trải nghiệm trong không gian đó.

Bằng việc mở rộng phân tích sang âm thanh, mùi hương, vị giác và xúc giác, tư duy quy hoạch vượt khỏi giới hạn thị giác truyền thống. Đồng thời, khuyến khích cộng đồng chia sẻ trải nghiệm sống sáng tạo, qua đó đưa yếu tố con người, ký ức và cảm xúc trở lại trung tâm của quản lý và phát triển đô thị.

Các bản đồ này không nhằm xác định “đúng - sai” của mùi, mà trao cho chúng ý nghĩa xã hội và cảm xúc. Chúng cũng có thể trở thành tư liệu lịch sử và quan trọng hơn, khuyến khích con người dùng đủ mọi giác quan khi tương tác với không gian sống để thấu hiểu và chấp nhận sự khác biệt trong cách mỗi người cảm nhận thế giới.