ĐNO - Sáng 20/11, thảo luận tại hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) đề nghị làm rõ các quy định về hạ tầng thị trường, hiệu lực cơ chế bù trừ khi phát sinh thủ tục phá sản và mối quan hệ giữa luật này với pháp luật về Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo đại biểu Phan Duy Anh, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho một thị trường có tính chất đặc thù, liên quan trực tiếp đến hoạt động tài chính và quản trị rủi ro.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây không chỉ là đạo luật điều chỉnh một loại hợp đồng thương mại mà còn là đạo luật về hạ tầng thị trường tài chính, với các thiết chế quan trọng như Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ, hệ thống ký quỹ và đăng ký chứng thư kho.
Đại biểu cho rằng, Trung tâm thanh toán bù trừ là nơi tập trung và kiểm soát rủi ro của các giao dịch, nhưng dự thảo mới yêu cầu Sở giao dịch tuân thủ chuẩn mực quốc tế tại khoản 2 Điều 13, trong khi Điều 16 chưa đặt ra yêu cầu tương tự đối với Trung tâm thanh toán bù trừ.
Đây là khoảng trống cần được nghiên cứu bổ sung, nhất là khi Nghị quyết số 222/2025/QH15 đặt ra yêu cầu tuân thủ chuẩn mực quốc tế đối với hoạt động giao dịch, thanh toán, công bố thông tin và quản trị rủi ro tại Trung tâm tài chính quốc tế.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định tại Điều 16 và Điều 47, yêu cầu Trung tâm thanh toán bù trừ được tổ chức, vận hành theo các chuẩn mực quốc tế về hạ tầng thị trường tài chính, đặc biệt là Bộ nguyên tắc PFMI của CPMI - IOSCO; đồng thời giao Bộ Công Thương định kỳ đánh giá, công bố mức độ tuân thủ và áp dụng thống nhất đối với các trung tâm thanh toán bù trừ trong và ngoài Trung tâm tài chính quốc tế.

Một vấn đề khác được đại biểu Phan Duy Anh đặc biệt quan tâm là hiệu lực pháp lý của cơ chế bù trừ khi phát sinh thủ tục phá sản. Theo đại biểu, giá trị cốt lõi của cơ chế bù trừ trung tâm là bảo đảm các giao dịch đã được tiếp nhận vào hệ thống không bị đảo ngược khi một thành viên mất khả năng thanh toán hoặc bị mở thủ tục phá sản; các nghĩa vụ được bù trừ thành một khoản ròng. Điều 20 dự thảo quy định nguyên tắc này, nhưng cần bảo đảm sự thống nhất với Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15.
Đại biểu phân tích, Luật Phục hồi, phá sản vẫn có những quy định về tạm dừng xử lý tài sản bảo đảm, xác định một số giao dịch thanh toán, bù trừ trong thời gian 6 tháng trước ngày mở thủ tục phá sản là vô hiệu và tạm đình chỉ thực hiện hợp đồng đang có hiệu lực.
Trong khi đó, Nghị định số 318/2026/NĐ-CP mới quy định ngoại lệ đối với hợp đồng phái sinh lãi suất của tổ chức tín dụng, chưa đề cập đến giao dịch hàng hóa phái sinh.
Nếu không sửa đổi đồng bộ, có thể phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các quy định pháp luật khi xử lý cùng một tình huống, ảnh hưởng đến tính chắc chắn và khả năng dự đoán của thị trường.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 55 nội dung sửa đổi Luật Phục hồi, phá sản, theo hướng không áp dụng các quy định về tạm dừng xử lý tài sản bảo đảm, giao dịch vô hiệu, tạm đình chỉ hợp đồng và các thủ tục liên quan trước khi thực hiện bù trừ đối với những giao dịch đã được Trung tâm thanh toán bù trừ tiếp nhận hợp lệ. Đồng thời, cần mở rộng phạm vi Điều 20 để xử lý cả trường hợp chính Trung tâm thanh toán bù trừ bị mở thủ tục phá sản.
Đối với mối quan hệ giữa Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và pháp luật về Trung tâm tài chính quốc tế, đại biểu ủng hộ việc thiết lập cơ chế pháp lý đặc thù để thu hút nhà đầu tư, phát triển các hoạt động tài chính hiện đại.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý rủi ro của thị trường phái sinh không bị giới hạn bởi ranh giới địa lý, bởi nhà đầu tư, ngân hàng thanh toán và dòng tiền ký quỹ có thể luân chuyển giữa bên trong và bên ngoài trung tâm. Do đó, quy định tại khoản 4 Điều 4 về việc áp dụng luật trong Trung tâm tài chính quốc tế khi có cơ chế ưu đãi hoặc thuận lợi hơn cần được xem xét lại.
Theo đại biểu, các quy định về hành vi bị cấm, hiệu lực bù trừ, tách biệt tài sản và can thiệp khẩn cấp không phải là chính sách ưu đãi mà là những nguyên tắc thiết yếu để bảo đảm an toàn hệ thống, cần được áp dụng thống nhất.
Đại biểu đề nghị sửa đổi khoản 4 Điều 4 theo hướng xác định rõ các quy định bắt buộc áp dụng trong Trung tâm tài chính quốc tế; đồng thời bổ sung tại Điều 8 cơ chế phối hợp giữa Bộ Công Thương với cơ quan điều hành và cơ quan giám sát của trung tâm trong hoạt động giám sát, chia sẻ dữ liệu và xử lý các tình huống khẩn cấp.
Theo đại biểu Phan Duy Anh, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh chỉ có thể phát triển bền vững khi có hạ tầng đủ an toàn, cơ chế xử lý rủi ro rõ ràng và khuôn khổ pháp lý thống nhất. Việc hoàn thiện các quy định này không chỉ bảo vệ nhà đầu tư mà còn góp phần củng cố niềm tin, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm an toàn cho thị trường.