ĐNO - Những lời mời “việc nhẹ, lương cao” có thể che giấu nguy cơ cưỡng bức lao động, khiến người tìm việc rơi vào cảnh không thể rời đi. Nhận diện những dấu hiệu bất thường và hiểu rõ quyền của mình là điều cần thiết để người lao động tránh mắc bẫy.
Báo và phát thanh, truyền hình Đà Nẵng đã có cuộc trao đổi với TS. Phan Thị Nhật Tài, giảng viên Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng), tác giả cuốn sách “Phòng, chống lao động cưỡng bức - Lý luận và thực tiễn”, về những nguy cơ phía sau lời mời tuyển dụng và giải pháp tự bảo vệ cho người lao động.

* Dù đã có nhiều cảnh báo, không ít người vẫn mắc bẫy “việc nhẹ, lương cao”. Theo bà, vì sao những lời mời tuyển dụng này vẫn khiến người tìm việc rơi vào cảnh không thể rời đi?
- Những lời mời “việc nhẹ, lương cao” thường đánh vào tâm lý muốn có việc làm và thu nhập tốt, nhất là đối với người đang cần việc gấp. Các điều kiện hấp dẫn như không cần kinh nghiệm, được bao ăn ở, hỗ trợ chi phí đi lại dễ khiến họ chú ý đến lợi ích trước mắt mà chưa tìm hiểu kỹ điều kiện làm việc cũng như quyền chấm dứt hợp đồng.
Đáng lo ngại, các khoản hỗ trợ ban đầu có thể bị biến tướng thành khoản nợ để ràng buộc người lao động. Khi muốn nghỉ việc, họ bị yêu cầu hoàn trả những khoản tiền mập mờ, thậm chí bị đe dọa, khống chế, không thể rời đi.
Vì vậy, trước khi nhận việc, người lao động cần tìm hiểu kỹ đơn vị tuyển dụng, công việc thực tế, các khoản tiền ứng trước và quyền chấm dứt công việc nếu không đúng thỏa thuận.

* Đâu là ranh giới giữa tự nguyện làm việc và bị cưỡng bức lao động, thưa bà?
- Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), tính tự nguyện không chỉ thể hiện ở việc người lao động đồng ý nhận việc mà còn ở quyền được cung cấp đầy đủ thông tin và tự do chấm dứt công việc. Vì vậy, dù vẫn được trả lương, nếu bị đe dọa hoặc khống chế khi muốn nghỉ việc, người lao động có thể đang đối mặt với nguy cơ lao động cưỡng bức.
Chẳng hạn, một người đồng ý làm việc với mức lương thỏa thuận nhưng khi đến nơi lại bị giữ giấy tờ tùy thân, hạn chế liên lạc với gia đình hoặc bị đe dọa nếu xin nghỉ. Tương tự, việc buộc người lao động tiếp tục làm việc để trả khoản nợ không rõ ràng cũng là dấu hiệu cần xem xét nguy cơ bị cưỡng bức lao động.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi trường hợp chậm trả lương, làm thêm giờ hay tranh chấp hợp đồng với cưỡng bức lao động. Việc xác định cần căn cứ vào hành vi ép buộc, mức độ kiểm soát và hoàn cảnh cụ thể do cơ quan có thẩm quyền xác minh, đánh giá.
Điều quan trọng là việc đồng ý nhận việc ban đầu không có nghĩa người lao động phải chấp nhận mọi điều kiện phát sinh, càng không có nghĩa người khác được quyền đe dọa hoặc khống chế họ.

* Vậy người lao động cần làm gì để tránh mắc bẫy tuyển dụng và tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị khống chế?
- Trước hết, người lao động cần biết kiểm tra thông tin tuyển dụng và nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường. Cần xác minh rõ đơn vị tuyển dụng, địa điểm, tính chất công việc và người trực tiếp sử dụng lao động, thay vì chỉ tin vào lời giới thiệu qua mạng xã hội hoặc qua trung gian môi giới.
Các nội dung về tiền lương, thời giờ làm việc, chi phí ăn ở, đi lại, các khoản khấu trừ và điều kiện chấm dứt công việc phải được thỏa thuận rõ ràng, không chỉ dừng lại ở lời hứa suông. Đặc biệt cảnh giác khi bên tuyển dụng không cung cấp địa chỉ cụ thể, liên tục thay đổi nơi làm việc, yêu cầu giữ bí mật với gia đình, đòi giữ giấy tờ tùy thân hoặc thúc giục quyết định ngay vì “cơ hội sắp hết”.
Với lời mời làm việc ở nước ngoài, người lao động càng phải kiểm chứng kỹ đơn vị đưa đi, hợp đồng, địa điểm làm việc và các quyền lợi liên quan; tuyệt đối không nghe theo hướng dẫn để xuất cảnh trái phép.
Nếu bị giữ giấy tờ, ép làm việc hoặc đe dọa đòi tiền, người lao động cần ưu tiên bảo đảm an toàn cho bản thân, nhanh chóng trình báo cơ quan công an, cung cấp thông tin về đối tượng tuyển dụng, địa điểm làm việc và các tài liệu liên quan. Gia đình không nên tự ý chuyển tiền theo yêu cầu của kẻ đe dọa hoặc tự tổ chức giải cứu khi chưa có hướng dẫn phù hợp.
Trường hợp sự việc xảy ra ở nước ngoài, cần khẩn trương liên hệ cơ quan chức năng trong nước và cơ quan đại diện Việt Nam tại nước sở tại để được hỗ trợ kịp thời.
* Theo bà, làm thế nào để kiến thức pháp luật thực sự trở thành kỹ năng tự bảo vệ của người trẻ khi tìm việc?
- Theo tôi, công tác phổ biến pháp luật không nên chỉ dừng ở việc giới thiệu quy định mà cần giúp người học biết vận dụng linh hoạt vào thực tế.
Chẳng hạn, khi được mời làm việc với mức lương hấp dẫn nhưng không có hợp đồng và bị yêu cầu giao giấy tờ tùy thân, người tìm việc cần kiểm tra những gì, có nên nhận lời hay không? Những tình huống như vậy sẽ giúp người học nhận diện nguy cơ, nắm rõ quyền lợi và biết cách ứng xử phù hợp.
Đặc biệt, sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp và những người lần đầu đi làm cần được trang bị kỹ năng tìm việc an toàn bên cạnh kiến thức chuyên môn, để chủ động bảo vệ quyền lợi khi bước vào thị trường lao động.
Hiệu quả của việc phổ biến pháp luật không chỉ nằm ở số lượng quy định được truyền đạt mà còn thể hiện qua khả năng nhận diện và xử lý tình huống của người học. Kiến thức pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi được vận dụng để tự bảo vệ bản thân và tìm kiếm sự giúp đỡ đúng lúc.
* Cảm ơn bà về cuộc trao đổi!