Để sâm Ngọc Linh mở rộng thị trường tiêu thụ

Cần xây dựng chuỗi giá trị chuẩn hóa

Sâm Ngọc Linh gắn bó với đời sống người dân các địa phương miền núi phía tây nam thành phố như một phần sinh kế quan trọng. Loài dược liệu quý hiếm này được kỳ vọng phát triển kinh tế và giảm nghèo. Thế nhưng, con đường phát triển ngành sâm vẫn còn chông gai từ giống, kỹ thuật trồng cho đến thị trường tiêu thụ.

Theo ông Võ Văn Hiếu (Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam), khó khăn lớn nhất chính là giá nguyên liệu. Với mức dao động 50 - 90 triệu đồng/kg, thậm chí hàng trăm triệu đồng với loại thượng hạng, sâm gần như không thể tiếp cận khách hàng đại chúng. Ông gọi đây là “nghịch lý của sâm Ngọc Linh”: quá quý để bỏ qua nhưng lại quá đắt để phổ biến.

Nhiều doanh nghiệp vì vậy phải chuyển hướng sang các sản phẩm tinh chế, chứa hàm lượng sâm vừa đủ cho nhu cầu hằng ngày như viên nang 10.000 - 15.000 đồng. Đây là cách để dược liệu này đến gần hơn với người tiêu dùng.

Trong khi đó, TS. Hồ Thanh Tâm (Đại học Duy Tân) cho biết, với loại 6 năm tuổi, sâm Hàn Quốc được bán với giá khoảng dưới 2 triệu đồng/kg và chiếm lĩnh thị trường toàn cầu nhờ giá rẻ.

Theo ông Tâm, sự khác biệt của sâm Ngọc Linh và sâm Hàn Quốc không chỉ ở giá cả mà ở chuỗi giá trị: giống - kỹ thuật trồng - chế biến - thương mại hóa. Do đó, bên cạnh việc bảo tồn vùng gen gốc để giữ gìn bản sắc, sâm Ngọc Linh phải đồng thời lai tạo các giống mới có khả năng thích nghi rộng hơn, thời gian sinh trưởng ngắn hơn.

Để phát triển giống sâm Ngọc Linh, PGS.TS Nguyễn Minh Lý, Trưởng phòng Khoa học - Công nghệ thông tin - Hợp tác quốc tế (Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng) đề xuất lộ trình dài hạn: xây dựng ngân hàng gen hoàn chỉnh, nghiên cứu đặc điểm sinh sản để tạo chương trình lai tạo hữu tính phù hợp, sử dụng công nghệ tạo đột biến và trong tương lai có thể ứng dụng chỉnh sửa gen. Quan trọng hơn, cần có quy chuẩn công nhận giống sâm Ngọc Linh.

Giao quyền cho cộng đồng

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện kỹ thuật, nhiều chuyên gia cho rằng việc nâng tầm thương hiệu sâm Ngọc Linh phải bắt đầu từ người dân. Theo ông Lê Văn Phiếu, Giám đốc Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển dược liệu xứ Quảng, giải pháp lúc này là đẩy mạnh nhân giống, giao cho người dân trồng ở những khu vực phù hợp về độ dốc, khí hậu và hệ sinh vật trong đất.

“Không thể chờ nghiên cứu hoàn chỉnh rồi mới thực hiện. Vừa nghiên cứu vừa triển khai, hiệu quả đến đâu cải thiện đến đó”, ông Phiếu nói. Ông cho rằng, nếu chỉ giao cho doanh nghiệp, giá trị sẽ tập trung vào nhóm nhỏ; còn nông dân - những người gìn giữ rừng và bảo tồn nguồn gen, lại hưởng lợi rất ít.

Ông Phiếu cũng lo ngại tình trạng pha tạp giống vô tội vạ có thể làm sâm Ngọc Linh mất đi đặc tính quý vốn có. Ông đề nghị nhóm nghiên cứu xây dựng bộ nhận diện giống, mô tả đặc điểm hình thái - sinh thái của từng loại, giúp phân biệt, định danh dễ dàng. “Một cây có nhiều tên, người dân nhìn không biết đâu là đúng. Muốn bảo tồn phải có chuẩn nhận diện rõ ràng”, ông nói.

Cũng theo ông Phiếu, sâm Ngọc Linh nên được phát triển dưới nhiều dạng sản phẩm dễ dùng hơn, như gói ngậm, thanh, viên... để phù hợp với nhiều phân khúc, từ người thu nhập thấp đến khách du lịch có điều kiện. Hợp tác xã của ông đang sản xuất sản phẩm chiết xuất tại Đà Nẵng và nhận thấy nhu cầu lớn từ du lịch chăm sóc sức khỏe - lĩnh vực địa phương đang đẩy mạnh đầu tư.

Ông Phiếu đề xuất xem sâm Ngọc Linh như cây công nghiệp dược chủ lực, cần có nghị quyết chuyên đề của Thành ủy và HĐND thành phố để tạo cơ chế, đặc biệt là trao quyền lớn hơn cho cộng đồng. Việc tổ chức các nhóm trao đổi chuyên môn, kết nối chuyên gia với người dân sẽ giúp thông tin được cập nhật liên tục và việc trồng sâm được thực hiện thống nhất, hiệu quả hơn.

Đồng quan điểm, PGS.TS Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, khẳng định, sự phát triển của sâm Ngọc Linh không thể dựa vào một phía. Từ khâu giống, kỹ thuật trồng, chế biến cho đến xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường, tất cả đều cần sự phối hợp chặt chẽ.

Ông Minh cho rằng “hệ sinh thái sâm” phải được hình thành với vai trò rõ ràng: Nhà nước tạo hành lang pháp lý và hỗ trợ nguồn lực; giới khoa học cung cấp tri thức và công nghệ; doanh nghiệp đảm nhiệm sản xuất và phân phối; còn người dân trực tiếp canh tác và hưởng lợi xứng đáng.

“Chỉ khi bốn bên cùng đồng hành, sâm Ngọc Linh mới có thể vượt ra khỏi vùng núi cao, trở thành sản phẩm quốc gia có sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế”, PGS.TS Võ Văn Minh nhấn mạnh.