Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa lợi ích nhóm trong xây dựng pháp luật

Về nguyên tắc xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đại biểu Nguyễn Phi Hùng bày tỏ băn khoăn đối với quy định tại khoản 7 Điều 5 dự thảo luật. Theo đó, 5 bộ luật gồm: Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tố tụng hành chính, có giá trị chi phối, định hướng khi ban hành các luật khác.

Theo đại biểu, quy định này cần được nghiên cứu thận trọng để bảo đảm nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp, bởi Hiến pháp là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất.

Việc xác định 5 bộ luật có giá trị chi phối các luật khác có thể dẫn đến cách hiểu về một thứ bậc hiệu lực pháp lý đặc biệt, trong khi các luật đều có vị trí ngang nhau trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.

Đồng thời, quy định này cũng cần được xem xét trong mối quan hệ với nguyên tắc ưu tiên áp dụng luật chuyên ngành. Trường hợp luật chuyên ngành có quy định đặc thù khác với các nguyên tắc của những bộ luật nêu trên, cơ quan thực thi và tòa án có thể gặp khó khăn trong quá trình áp dụng.

Từ đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng xác định 5 bộ luật là những luật có tính nền tảng trong các lĩnh vực tương ứng; cơ quan chủ trì soạn thảo có trách nhiệm rà soát, bảo đảm tính thống nhất khi xây dựng luật khác. Trường hợp có quy định đặc thù thì phải thuyết minh rõ lý do trong hồ sơ dự án luật để Quốc hội xem xét, quyết định.

Đối với quy định về tiếp thu, giải trình ý kiến tại Điều 40, đại biểu đề nghị trường hợp cơ quan chủ trì soạn thảo không tiếp thu ý kiến phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam hoặc ý kiến cảnh báo nguy cơ tham nhũng, lãng phí của các cơ quan chức năng thì phải có báo cáo giải trình riêng, nêu rõ căn cứ pháp lý, thực tiễn và lý do không tiếp thu.

Đây là cơ sở để Quốc hội và các cơ quan thẩm tra kiểm tra, giám sát thực chất, tránh tình trạng giải trình mang tính hình thức.

Về cơ chế miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với cán bộ làm công tác xây dựng pháp luật tại Điều 81, đại biểu cho rằng cần quy định cụ thể các điều kiện được xem xét miễn trừ, trong đó phải bảo đảm cán bộ tuân thủ đúng quy trình, thẩm quyền; chính sách được tập thể thảo luận, thông qua và không có động cơ vụ lợi, tham nhũng hay lợi ích nhóm.

Quy định rõ ràng sẽ góp phần bảo vệ những cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Góp ý về hồ sơ trình thẩm định, thẩm tra dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Phi Hùng đề nghị giữ lại Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật và Báo cáo kinh nghiệm quốc tế thành các tài liệu độc lập, bắt buộc đối với hồ sơ dự án luật trình Quốc hội.

Theo đại biểu, việc lồng ghép hai nội dung này vào Báo cáo đánh giá tác động chính sách như dự thảo có thể khiến nội dung tổng kết thực tiễn và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế không được phân tích đầy đủ, chuyên sâu, thậm chí mang tính hình thức.

Đại biểu nhấn mạnh, tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là những yêu cầu quan trọng đã được đặt ra tại Nghị quyết số 66-NQ/TW và Kết luận số 19-KL/TW của Bộ Chính trị.

Đây cũng là cơ sở để kiểm chứng tính khách quan của các đề xuất chính sách, giúp cơ quan thẩm tra và đại biểu Quốc hội đánh giá liệu quy định mới thực sự xuất phát từ yêu cầu thực tiễn hay từ ý chí chủ quan, lợi ích cục bộ của cơ quan soạn thảo.

Vì vậy, đại biểu kiến nghị chỉnh lý khoản 2 Điều 37 và khoản 3 Điều 40 theo hướng khôi phục hai báo cáo này thành tài liệu bắt buộc trong hồ sơ trình thẩm định, thẩm tra.

Trong đó, Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật cần có số liệu thống kê thực tế và kết quả đánh giá mức độ hài lòng của đối tượng chịu tác động; Báo cáo kinh nghiệm quốc tế cần có nội dung phân tích, so sánh với ít nhất 3 quốc gia có hệ thống pháp luật tương đồng.

Theo đại biểu, việc hoàn thiện các quy định nêu trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng hồ sơ dự án luật, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực trong toàn bộ quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.