Gửi bình luận
VHXQ - Trong không gian văn hóa xứ quảng, từ những ngôi đình làng, mái chùa đến các nhà thờ tộc, hoành phi luôn hiện diện trang trọng. Những tấm biển gỗ sơn son thếp vàng, những hàng chữ hán được chạm khắc công phu không chỉ để trang trí mà còn là nơi người xưa gửi gắm đạo lý, gia phong, tín ngưỡng và ước vọng cộng đồng.
Hoành phi thường là tấm biển hình chữ nhật nằm ngang, trên đó khắc hoặc viết một số chữ Hán, thường từ ba đến năm chữ. Được đặt ở vị trí cao, phía trên ban thờ hoặc chính điện, hoành phi và đại tự không đơn thuần để làm đẹp mà còn biểu đạt tư tưởng một cách ngắn gọn mà hàm súc.
Tại đình làng, hoành phi thường gắn với việc tôn vinh Thành hoàng, các bậc tiền hiền, hậu hiền và những người có công với cộng đồng. Những câu chữ thể hiện sự tôn kính, ca ngợi công đức hoặc cầu mong thái bình, thịnh vượng.
Ở chùa, đại tự hướng đến giáo lý nhà Phật, lòng từ bi, sự giác ngộ, thanh tịnh. Trong nhà thờ tộc, hoành phi nhắc nhở con cháu tưởng nhớ tổ tiên và gìn giữ gia phong. Vì thế, mỗi tấm hoành phi treo tại nhà thờ tộc có thể xem như một “lời gia huấn” viết bằng chữ lớn.
Một trong những nội dung phổ biến của hoành phi là đạo hiếu. Những chữ như “Hiếu”, “Tôn thân”, “Ẩm thủy tư nguyên” gợi nhắc con người phải biết nhớ đến nguồn cội. “Ẩm thủy tư nguyên” có nghĩa là uống nước nhớ nguồn, hay “Mộc bổn thủy nguyên” nghĩa là cây có cội, nước có nguồn. Trong nhà thờ tộc, ý nghĩa ấy càng sâu sắc. Con cháu dù đi đâu, làm gì, thành đạt đến đâu cũng không được quên tổ tiên, quê hương và công lao của các thế hệ trước.
Bên cạnh chữ hiếu, nhiều hoành phi còn đề cao các giá trị đạo đức như “Đức lưu quang”, “Tổ đức lưu phương”, “Quang tiền dụ hậu”, “Tích thiện dư khánh”... cũng gợi nhắc trực tiếp đến đạo lý biết tu dưỡng, làm điều thiện thì tiếng thơm lưu truyền, để phúc lành lại cho con cháu...
“Gia hòa vạn sự hưng” lại nhấn mạnh sự hòa thuận, giữ gìn gia phong. Gia đình muốn phát triển trước hết phải có sự đồng lòng giữa các thành viên. Chữ “hòa” vì vậy là sự nhường nhịn, tôn trọng nhau trong đời sống thường ngày. Không cần lời răn dạy dài dòng, chỉ một vài chữ đặt ở vị trí trang trọng cũng đủ nhắc nhở người trong nhà về cách sống.
Nếu nhà thờ tộc nhấn mạnh chữ hiếu và kính tổ tiên thì ở đình làng, hoành phi mở rộng phạm vi từ gia đình ra cộng đồng. Những chữ như “Hộ quốc tý dân”, “Đức trạch trường lưu”, “Vạn cổ anh linh”... thể hiện lòng tôn kính đối với các vị thần được cộng đồng suy tôn, đồng thời phản ánh ước vọng quốc thái dân an, làng xóm yên ổn. “Hộ quốc tý dân” có thể hiểu là bảo vệ đất nước, che chở nhân dân; “Đức trạch trường lưu” là mong ân đức được lưu truyền lâu dài.
Trong các ngôi chùa ở xứ Quảng, hoành phi mang sắc thái Phật giáo rõ nét hơn. Những chữ như “Từ bi hỷ xả”, “Phổ độ chúng sinh”, “Hoằng dương Phật pháp”, “Giác ngộ”, “Thanh tịnh” gợi mở con đường hướng thiện và giải thoát. Những giáo lý ấy khi đi vào đời sống người Quảng thường được tiếp nhận gần gũi, hòa nhập với đạo lý gia đình.
Một lớp nghĩa khác khá nổi bật trong hoành phi xứ Quảng là trọng học, trọng tri thức. Xứ Quảng là vùng đất có truyền thống hiếu học, từng nổi danh là đất “Ngũ phụng tề phi”. Những câu như “Thi thư gia trạch”, “Văn hành trung hiếu”, “Thư hương” gửi đến thế hệ sau một thông điệp: học không chỉ để thành danh mà còn để làm người. “Thi thư gia trạch” có thể hiểu là gia đình coi trọng việc học hành, lấy sách vở và văn chương làm nền nếp. Qua cách chọn chữ, cách đặt chữ, niên đại, người tặng và không gian sử dụng... phần nào có thể thấy được tinh thần trọng học của từng dòng họ và gia đình.
Hoành phi còn cho thấy một nét đẹp của văn hóa xứ Quảng là trọng tình, trọng nghĩa, trọng gia phong nhưng cũng hướng ra cộng đồng. Gia đình là nền tảng, dòng họ là ký ức, làng xã là không gian cộng đồng, còn tín ngưỡng là nơi con người gửi gắm niềm tin và ước vọng.
Các chữ “Phúc”, “Lộc”, “Thọ”, “Khang”, “Ninh”, “Thái”, “Hưng” biểu đạt những mong ước rất đời thường mà lâu bền: có phúc, có lộc, khỏe mạnh, bình an, thịnh vượng. Người Quảng không chỉ mong giàu có cho riêng mình mà còn mong làng xóm hòa thuận, con cháu thành đạt, quê hương yên bình.
Trên những mái đình, gian chùa hay nhà thờ tộc... những chữ vàng vẫn được gìn giữ qua nhiều năm tháng. Gỗ có thể cũ, màu son có thể phai, nhưng những lời được người xưa viết trên đó vẫn mang ý nghĩa với người sau.
Vì vậy, hoành phi không chỉ là những dòng chữ được treo trên cao hay một phần của kiến trúc. Đằng sau mỗi bức hoành phi là những quan niệm, lời nhắc nhở và giá trị mà thế hệ trước muốn truyền lại. Qua đó, hoành phi cũng lưu giữ ký ức và nét văn hóa của mỗi cộng đồng.