Trang phục truyền thống và sáng tạo

Nói về trang phục không chỉ là nói về quần áo, mà còn là nói về ký ức, về cảm giác được làm đẹp, được là chính mình, và về cách một cộng đồng nhận ra mình qua những gì họ mặc.

Trang phục truyền thống: đời thường hay sân khấu hóa?

Trong những bức ảnh tư liệu cũ của xứ Quảng, ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh phụ nữ mặc áo dài đi chợ, bước thong dong trên phố. Áo dài khi ấy không phải lễ phục cất kỹ trong tủ chờ ngày hội, mà là một phần tự nhiên của đời sống thường nhật.

Vậy từ khi nào chúng ta bắt đầu cất trang phục truyền thống vào “tủ kính” của ký ức?

Sự biến đổi của trang phục luôn song hành những đổi thay của đời sống. Những năm tháng sau chiến tranh đầy gian khó, nhu cầu hàng đầu của con người chỉ đơn giản là “đủ ăn, đủ mặc”. Quần áo khi ấy cần bền, dễ giặt, tiện lợi cho lao động; còn kiểu dáng, chất liệu hay xu hướng thời trang hầu như chưa thể là ưu tiên. Khi cuộc sống ấm no hơn, nhu cầu “mặc đẹp” mới dần trở lại. Thời trang lúc này không chỉ để mặc, mà đã trở thành phương thức biểu đạt cá tính, lối sống và gu thẩm mỹ cá nhân. Thế nhưng, cũng chính trong sự phát triển ấy, trang phục truyền thống lại rơi vào một nghịch lý.

Việc mặc chiếc áo dài chụp hình kỷ niệm hay khoác lên mình chiếc áo bà ba trong một chuyến trải nghiệm du lịch hoàn toàn không có gì sai. Vấn đề nằm ở chỗ: sau những bức ảnh ấy, trang phục truyền thống có thực sự đi vào đời sống thường nhật? Khi áo dài chỉ còn là đồ thuê theo giờ, áo bà ba chỉ xuất hiện trong khu du lịch, hay hoa văn thổ cẩm bị thu hẹp thành vài chi tiết trang trí trên chiếc túi xách, móc khóa... thì văn hóa đang có nguy cơ bị giản lược thành những dấu hiệu thị giác thuần túy.

Một khi trang phục truyền thống chỉ còn hiện diện trên sân khấu, trong lễ hội hay qua những bức ảnh check-in, nó sẽ trở thành một “hình ảnh văn hóa” tách biệt thay vì là một phần của dòng chảy văn hóa sống động. Nguy cơ lớn nhất của quá trình ấy chính là sự “sân khấu hóa” di sản: trang phục vẫn còn đó, nhưng sức sống thực sự của nó trong đời sống hằng ngày lại đang ngày một thu hẹp.

Khi truyền thống trở lại đời sống

Điều đáng mừng là những năm gần đây, chúng ta đang chứng kiến một chuyển động tích cực: các yếu tố truyền thống trở lại mạnh mẽ trong thời trang ứng dụng. Không nhất thiết phải phục dựng nguyên vẹn một bộ trang phục cổ, người thiết kế có thể chỉ sử dụng một chất liệu, đường cắt, kiểu cổ áo hay một họa tiết để đưa vào dáng may mới.

Tại Hội quán Các Bà Mẹ, chị Nguyễn Thị Thanh Thúy cùng các cộng sự đã tổ chức nhiều chương trình giúp thanh thiếu niên và các gia đình thêm yêu áo dài. Ấn tượng nhất phải kể đến buổi giao lưu tại Hội An, nơi những chiếc áo dài may bằng vải cotton in hình sinh vật biển hay hình minh họa tác phẩm “Hoàng tử bé” được trẻ em mặc một cách đầy hào hứng. Sự kiện ấy vừa thể hiện tính đa dạng của tà áo dài, vừa mang theo cả thế giới văn chương sống động.

Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa áo dài với vải thổ cẩm cũng mở ra cuộc gặp gỡ diệu kỳ giữa trang phục Việt và chất liệu văn hóa của các dân tộc vùng cao. Hay những mảnh vải được ghép theo tinh thần “áo vá quàng” tạo nên một chiếc áo mới - tuy không hoàn toàn cổ truyền nhưng chứa đựng ký ức về cách người Việt xưa trân trọng từng mảnh vải, tận dụng và làm đẹp từ những gì mình có. Tôi thích những sáng tạo như thế bởi chúng không bắt người mặc phải chọn lựa giữa truyền thống và hiện đại, mà đưa trang phục trở về đúng nơi nó cần có mặt: đời sống thường nhật.

Về cách may mặc, chị Thanh Thúy cho rằng áo dài không nhất thiết phải may thật sát từng vòng đo cơ thể. Những chiếc áo dài may suông theo dáng người có thể linh hoạt thích ứng khi cơ thể tăng giảm vài cân. Tôi thích những chiếc áo dài đa năng ấy, và thích cả những chiếc áo được trao lại cho nhau trong chương trình “Áo dài chuyền tay”. Nếu thời trang có thể kéo dài vòng đời của một sản phẩm, đó cũng là cách để văn hóa kéo dài sức sống của chính mình.

Đồng điệu với góc nhìn ấy, họa sĩ Phan Minh Bạch - người đang tiếp nối và sáng tạo cho áo dài truyền thống - cho rằng cần đưa áo dài trở lại đời sống bằng những thiết kế năng động, dễ sử dụng nhưng vẫn giữ trọn vẻ thanh lịch. Anh hình dung áo dài theo hai hướng rõ ràng: áo thụng dành cho lễ hội, lễ Tết, sự kiện ngoại giao hay văn hóa nghệ thuật; và áo tay chẽn tiện lợi cho những hoạt động thường nhật như đi học, đi làm, đi chơi...

Câu nói của anh bạn tôi dù chỉ đùa vui, nhưng có lẽ đã vô tình chạm vào một sự thật quan trọng: phụ nữ mặc vì muốn đẹp, muốn được hạnh phúc khi thể hiện mình qua những sáng tạo về trang phục. Vì thế, câu chuyện bảo tồn di sản có lẽ cũng nên bắt đầu từ chính niềm vui thuần túy ấy.

Biết đâu, trong khoảnh khắc đứng trước gương, nhìn mình trong chiếc áo dài vừa đẹp vừa quen, “đứa trẻ năm tuổi” trong mỗi người phụ nữ lại bật cười vui sướng. Có lẽ đó mới chính là lúc chiếc áo dài truyền thống thực sự sống một cuộc đời nhẹ nhàng như hơi thở.