Gửi bình luận
ĐNCT - Đằng sau mỗi kết luận kỹ thuật hình sự là những giờ bám hiện trường, các mẫu vật được kiểm tra nhiều lần và sự kiên nhẫn với từng chi tiết nhỏ.
Giữa áp lực thời gian, những cán bộ, chiến sĩ Phòng Kỹ thuật hình sự (Công an thành phố Đà Nẵng) phải đủ nhanh để giữ lại dấu vết, nhưng cũng vừa thận trọng để không bỏ sót manh mối nào trong hành trình đi tìm sự thật.
Cuối năm 2024, một thi thể không đầu, không chân trôi dạt vào bờ biển trở thành điểm khởi đầu của cuộc lần tìm sự thật. Thiếu tá Mai Xuân Lợi, cán bộ Đội Khám nghiệm, cùng chỉ huy đơn vị nhanh chóng tiếp cận hiện trường.
Từ những dấu hiệu ban đầu, khả năng đây là vụ giết người phân xác được đặt ra. Tổ công tác tập trung xem xét các tổn thương trên thi thể, xác định tung tích nạn nhân, đồng thời đối chiếu kết quả khám nghiệm với các biện pháp nghiệp vụ và chứng cứ thu thập được. Từng mảnh thông tin dần được nối lại, làm rõ bản chất vụ án.
Những hiện trường khác nhau để lại cho Thiếu tá Mai Xuân Lợi nhiều ký ức, nhưng điều anh nhớ hơn cả là quá trình tìm thấy từng dấu vết, thu thập và giám định, từ đó góp phần làm sáng tỏ vụ việc. “Làm việc bằng chứng cứ, để dấu vết lên tiếng thay cho suy đoán”, anh nói về nguyên tắc đã theo mình qua nhiều năm làm nghề.
Cũng bởi vậy, với người làm kỹ thuật hình sự, không một chi tiết nào được phép xem nhẹ. Một dấu vân tay, dấu giày dép, sợi vật liệu hay một đặc điểm bất thường trên đồ vật đều có thể tạo nên mối liên hệ giữa người, vật và hiện trường.
Mỗi hiện trường có một “ngôn ngữ” riêng, và người khám nghiệm phải lần tìm dấu vết theo theo những cách khác nhau. Trong những vụ cháy do chập điện, thứ họ kiên nhẫn tìm giữa tro và sản phẩm cháy có khi chỉ là những hạt đồng rất nhỏ. Chúng dễ rơi lẫn vào phần vật liệu còn lại sau đám cháy, khó phát hiện, nhưng là chứng cứ quan trọng để xác định nguyên nhân.
Ở một số vụ tai nạn giao thông, dấu hiệu đáng chú ý đôi khi chỉ là một vết trượt lốp màu đen trên mặt đường. Có trường hợp ban đầu được xác định là tai nạn tự gây, nạn nhân tử vong tại hiện trường. Trong quá trình khám nghiệm, lực lượng kỹ thuật hình sự phát hiện chi tiết bất thường này, từ đó mở rộng hướng xác minh. Camera quanh khu vực được trích xuất, các phương tiện đi qua vào thời điểm xảy ra tai nạn lần lượt được rà soát, kiểm tra dấu vết va chạm. Cuối cùng, một phương tiện có liên quan được phát hiện.
Để không bỏ sót những chi tiết như thế, người làm kỹ thuật hình sự nhiều khi phải bám hiện trường suốt nhiều giờ, có khi xuyên đêm trong điều kiện thời tiết, địa hình khó khăn. Thiếu tá Mai Xuân Lợi gọi điều giúp anh và đồng đội bền bỉ qua những thời điểm ấy là “lửa nghề”.
“Khi đứng trước một hiện trường, chúng tôi hiểu rằng mình là niềm hy vọng cuối cùng để tìm ra sự thật cho nạn nhân”, anh chia sẻ. Ý thức ấy khiến họ luôn tự nhắc mình phải cẩn trọng đến cùng với từng dấu vết.
Hơn 12 năm theo nghề, Đại úy Nguyễn Ngọc Bách, cán bộ Đội Khám nghiệm, cũng đã quen với nhịp công việc đòi hỏi sự bền bỉ và chính xác như thế. Cơ duyên đưa anh đến kỹ thuật hình sự bắt đầu từ niềm yêu thích các môn khoa học tự nhiên như vật lý, hóa học, sinh học và mong muốn đưa những kiến thức ấy vào thực tiễn.
Càng gắn bó, Đại úy Bách càng hiểu sự chính xác được hình thành ngay từ những khâu đầu tiên. Mỗi khi có tin báo và lệnh điều động, tổ khám nghiệm kiểm tra toàn bộ trang thiết bị, phương tiện nghiệp vụ, đồng thời nắm thông tin ban đầu từ Công an cơ sở để xác định tính chất vụ việc và chuẩn bị cách tiếp cận hiện trường phù hợp.
Đến hiện trường, tổ khám nghiệm chưa vội tìm dấu vết. “Trước hết phải bảo vệ hiện trường”, Đại úy Bách nhấn mạnh. Khu vực được kiểm soát, người ra vào hạn chế tối đa để tránh những tác động làm thay đổi hiện trạng. Sau khi quan sát tổng thể, đánh giá điều kiện môi trường, vị trí và đặc điểm khu vực, cán bộ mới bắt đầu ghi nhận, tìm kiếm, thu thập từng dấu vết.
Theo anh, những phút đầu luôn đặc biệt quan trọng bởi hiện trường có thể thay đổi rất nhanh dưới tác động của mưa, nắng, gió, nhiệt độ, độ ẩm hay chính con người. Với dấu vết sinh học, vi vết và những vật chứng rất nhỏ, chỉ một tác động cũng có thể khiến chúng biến dạng, dịch chuyển hoặc mất đi.
Giữa áp lực thời gian, người làm kỹ thuật hình sự luôn phải giữ được sự cân bằng: đủ nhanh để dấu vết không bị mất, nhưng cũng đủ cẩn trọng để không bỏ sót chi tiết nào. “Có những trường hợp, dấu vết chính là cách để người đã mất “lên tiếng”, giúp cơ quan điều tra tìm ra nguyên nhân, diễn biến của vụ việc và xác định đúng người, đúng hành vi”, Đại úy Bách tâm sự.
Rời hiện trường, hành trình của dấu vết chưa kết thúc. Mỗi mẫu vật sau khi được thu thập còn phải qua các bước phân tích, kiểm tra, đối chiếu để làm rõ giá trị trong vụ việc. Có trường hợp chỉ cần kết quả từ một lĩnh vực chuyên môn, nhưng với những vụ phức tạp, nhiều kết quả phải được đặt cạnh nhau, từ khám nghiệm hiện trường, pháp y đến hóa học, sinh học, dấu vết hay kỹ thuật số, trước khi đủ căn cứ đi đến kết luận.
Đại tá Võ Hoàng Trung, Trưởng phòng Kỹ thuật hình sự (Công an thành phố Đà Nẵng), ví mỗi kết quả chuyên môn như một “mảnh ghép”. Khi hiện trường không còn nguyên vẹn, dấu vết thu được ban đầu thường rời rạc. Từ ghi nhận tổng thể, xác định vị trí, đặc điểm từng dấu vết đến thu thập, bảo quản mẫu vật, mỗi khâu đều phải được thực hiện thận trọng trước khi chuyển sang giám định chuyên sâu.
Nhưng một “mảnh ghép” chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong tổng thể chứng cứ của vụ việc. Các kết quả vì thế phải được đối chiếu với nhau và với tình hình ban đầu để tìm ra sự phù hợp hoặc những điểm còn cần tiếp tục xác minh. “Chúng tôi không đưa ra kết luận dựa trên cảm tính hay suy đoán, mà cố gắng để mỗi nhận định đều được đặt trên những căn cứ khoa học, khách quan và có thể kiểm chứng”, Đại tá Võ Hoàng Trung nhấn mạnh.
Với pháp y, sự cẩn trọng hiện diện trong từng dấu hiệu trên cơ thể. Đại úy Nguyễn Văn Ân, cán bộ Tổ Pháp y, Đội Giám định, gắn bó với nghề từ tháng 6/2012. Càng làm lâu, anh càng nhận thấy mỗi vụ việc đều đặt ra những câu hỏi riêng, đòi hỏi người làm pháp y phải kiên nhẫn lần theo từng chi tiết để tìm lời giải.
Thách thức càng lớn với những tử thi đã phân hủy nhiều ngày. Khi nhiều đặc điểm trên cơ thể không còn nguyên trạng, quá trình nhận diện và đánh giá tổn thương trở nên phức tạp hơn. Lúc này, từng dấu hiệu phải được xem xét kỹ, đối chiếu với kết quả khám nghiệm hiện trường và các tài liệu liên quan trước khi đi đến nhận định.
Sự cẩn trọng ấy, với anh Ân, còn đến từ ý thức rằng phía sau mỗi trường hợp luôn có một gia đình đang chờ đợi câu trả lời. Đôi khi, chỉ một tổn thương rất nhỏ cũng có thể cung cấp thông tin quan trọng. Vị trí, đặc điểm vết thương, hướng tác động hay mối tương quan giữa các tổn thương giúp người làm pháp y hiểu thêm về cơ chế hình thành thương tích và diễn biến sự việc.
Sự tỉ mỉ của người làm kỹ thuật hình sự hôm nay có thêm sự hỗ trợ của máy móc và công nghệ. Hằng năm, Phòng Kỹ thuật hình sự tiếp nhận, giải quyết hàng nghìn yêu cầu, trưng cầu khám nghiệm, giám định và áp dụng các biện pháp kỹ thuật phòng, chống tội phạm. Khối lượng công việc lớn hơn, tính chất vụ việc cũng ngày càng đa dạng, phức tạp, buộc cách làm phải thay đổi theo.
Đại tá Võ Hoàng Trung, Trưởng phòng Kỹ thuật hình sự Công an thành phố Đà Nẵng, cho biết đơn vị đang từng bước số hóa quy trình nghiệp vụ, ứng dụng phần mềm chuyên dụng, thiết bị công nghệ cao và các phương pháp phân tích hiện đại trong tiếp nhận, quản lý, xử lý, lưu trữ thông tin, hồ sơ và kết quả chuyên môn. Ở những lĩnh vực như ADN, sinh học, hóa học, kỹ thuật số - điện tử, tài liệu…, công nghệ giúp mở rộng khả năng phân tích, đối chiếu và khai thác thông tin từ dấu vết, mẫu vật, dữ liệu thu được trong quá trình điều tra.
Ngay tại hiện trường, máy quét 3D cùng các thiết bị nhận diện nhanh dấu vết giúp việc ghi nhận, lưu giữ dữ liệu đầy đủ hơn. Khi mẫu vật được đưa về giám định, những phương pháp phân tích hiện đại tiếp tục hỗ trợ cán bộ tiếp cận các vi vết hoặc dữ liệu phức tạp mà cách làm thông thường khó đánh giá đầy đủ.
Sự thay đổi ấy còn thể hiện ở khả năng chủ động chuyên môn ngay tại địa phương. Những năm gần đây, Phòng Kỹ thuật hình sự từng bước làm chủ các lĩnh vực như giám định sinh học, pháp y thương tích và pháp y vi thể.
Trước đây, trong một số trường hợp, cơ quan điều tra phải trưng cầu Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an hoặc các cơ sở có đủ năng lực chuyên môn. Khi việc giám định có thể thực hiện tại địa phương, mẫu vật, hồ sơ không phải chuyển đi xa, thời gian chờ đợi được rút ngắn. Quá trình trao đổi giữa cán bộ điều tra và cán bộ giám định cũng thuận lợi hơn, nhất là với những vụ việc có nhiều tình tiết cần làm rõ kịp thời.
Dẫu công nghệ ngày càng hiện diện sâu hơn trong từng khâu nghiệp vụ, Đại tá Võ Hoàng Trung vẫn nhấn mạnh máy móc chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong tay người đủ năng lực. Với ông, chuyển đổi số không đơn thuần là đầu tư thiết bị, phần mềm hay đưa “hồ sơ giấy” lên máy tính.
Công nghệ phải đi cùng trình độ chuyên môn, khả năng làm chủ kỹ thuật và ý thức bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu. Bởi sau cùng, công nghệ có thể giúp nhìn rõ hơn, phân tích sâu hơn, đối chiếu nhanh hơn, nhưng việc nhận ra một chi tiết đáng chú ý vẫn cần kinh nghiệm, chuyên môn và sự cẩn trọng của người làm kỹ thuật hình sự.