Kiến nghị hoàn thiện dự thảo Luật Hải quan theo hướng hiện đại, minh bạch và lấy doanh nghiệp làm trung tâm

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được xây dựng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về đổi mới tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và phát triển hải quan hiện đại; đồng thời khắc phục những hạn chế, bất cập sau gần 12 năm thi hành Luật Hải quan năm 2014, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

Dự thảo tập trung hoàn thiện cơ sở pháp lý cho xây dựng hải quan số, hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ và quản lý rủi ro; cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính trên môi trường số; tăng cường phân cấp, phân quyền; bổ sung quy định về quản lý hải quan đối với thương mại điện tử, quản lý tuân thủ, kiểm tra sau thông quan, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý hàng hóa tại các khu thương mại tự do, kho ngoại quan, địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế; tăng cường các biện pháp phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với các điều ước quốc tế. Dự thảo luật dự kiến được thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.

Tham gia thảo luận tại tổ, đại biểu Vương Quốc Thắng, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng, đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của Chính phủ và cơ quan thẩm tra; cho rằng dự thảo luật đã thể hiện quyết tâm đổi mới mạnh mẽ trong hiện đại hóa quản lý hải quan.

Tuy nhiên, để các quy định đi vào cuộc sống, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong quản lý rủi ro. Theo đó, cần quy định rõ nguyên tắc kiểm thử, lưu vết thuật toán; không sử dụng hoàn toàn quyết định tự động của AI để áp dụng các biện pháp bất lợi đối với doanh nghiệp khi chưa có sự kiểm tra, xác nhận của công chức hải quan; đồng thời thiết lập cơ chế để doanh nghiệp được giải trình, bổ sung thông tin khi dữ liệu đánh giá có sai lệch.

Đối với hoạt động kiểm định hải quan, đại biểu đề nghị quy định cụ thể ngay trong luật các căn cứ xác định hàng hóa phải kiểm định, thời hạn thực hiện, trách nhiệm của cơ quan hải quan và cơ chế bồi hoàn trong trường hợp kết quả kiểm định không chính xác hoặc chậm ban hành, góp phần bảo đảm quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và hạn chế phát sinh cơ chế xin - cho.

Đại biểu cũng kiến nghị tiếp tục luật hóa các nguyên tắc vận hành của cơ chế một cửa quốc gia theo hướng doanh nghiệp chỉ phải cung cấp thông tin một lần; tăng cường trách nhiệm của cơ quan quản lý khi hệ thống công nghệ thông tin gặp sự cố và làm rõ thẩm quyền kiểm tra sau thông quan nhằm tránh chồng chéo trong quá trình thực hiện.

Đại biểu Trần Mạnh Huy, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng, thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập quốc tế; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính minh bạch, kiểm soát quyền lực trong thực thi công vụ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát để quy định ngay trong luật những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của doanh nghiệp, điều kiện áp dụng các biện pháp quản lý, thời hạn thực hiện và quyền khiếu nại, hạn chế giao quá nhiều nội dung cho văn bản hướng dẫn.

Đối với thương mại điện tử xuyên biên giới, đại biểu kiến nghị làm rõ trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử, nhất là các nền tảng xuyên biên giới, trong việc cung cấp, lưu giữ và chia sẻ dữ liệu phục vụ công tác quản lý hải quan. Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị hoàn thiện các quy định về kiểm định hải quan, bảo đảm doanh nghiệp có quyền đề nghị đánh giá lại kết quả kiểm định và nghiên cứu cơ chế giải phóng hàng hóa có bảo đảm đối với các trường hợp rủi ro thấp nhằm giảm thời gian thông quan và chi phí logistics.

Liên quan đến việc ứng dụng AI trong quản lý rủi ro, đại biểu Trần Mạnh Huy cho rằng, AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, còn quyết định cuối cùng phải do người có thẩm quyền xem xét và chịu trách nhiệm. Đồng thời, cần luật hóa các quyền cơ bản của người khai hải quan như được biết mức độ tuân thủ, được điều chỉnh dữ liệu sai, được bổ sung thông tin và đề nghị xem xét lại các quyết định bất lợi.

Đại biểu cũng đề nghị Chính phủ chuẩn bị đầy đủ hạ tầng công nghệ, cơ chế chuyển tiếp và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, người khuyết tật và các đối tượng còn gặp khó khăn trong tiếp cận chuyển đổi số, bảo đảm mọi tổ chức, cá nhân đều được thụ hưởng thành quả của quá trình hiện đại hóa hải quan.

Đại biểu Nguyễn Phi Hùng, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng, cho rằng thực trạng và nguyên nhân dẫn đến sự trùng lặp giữa Thanh tra chuyên ngành hải quan và Kiểm tra sau thông quan do sự chồng chéo về đối tượng, phạm vi và thời kỳ kiểm tra khi cả hai lực lượng đều có thẩm quyền kiểm tra hồ sơ, chứng từ, sổ sách kế toán tại trụ sở người khai hải quan.

Hơn nữa, hiện tại thiếu quy định mang tính bắt buộc về việc kế thừa kết quả kiểm tra, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp phải giải trình và cung cấp cùng một bộ hồ sơ cho nhiều đoàn kiểm tra khác nhau trong cùng một năm. Do đó, cần thiết phải bổ sung vào nội dung Điều 77 về các trường hợp kiểm tra sau thông quan và Điều 78 về thẩm quyền quyết định kiểm tra sau thông quan.

Cụ thể, cần bổ sung quy định nguyên tắc không tiến hành kiểm tra sau thông quan đối với các nội dung, thời kỳ đã được cơ quan Thuế nội địa hoặc cơ quan Thanh tra nhà nước tiến hành thanh tra, kiểm tra và đã có kết luận chính thức, trừ trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật mới. Đồng thời quy định bắt buộc phải chia sẻ dữ liệu kiểm tra thời gian thực giữa cơ quan Hải quan và cơ quan Thuế nội địa để tránh việc hai cơ quan trùng lắp kiểm tra cùng một nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp, gây phiền hà, khó khăn cho doanh nghiệp.

Đại biểu đề xuất sửa đổi Điều 78 về thẩm quyền quyết định kiểm tra sau thông quan về cơ chế xử lý chồng chéo, quy định bắt buộc tra cứu trên Hệ thống cơ sở dữ liệu kiểm tra - thanh tra dùng chung trước khi ban hành quyết định kiểm tra. Trường hợp phát hiện có sự trùng lặp giữa kế hoạch kiểm tra sau thông quan và kế hoạch thanh tra, Cục trưởng Cục Hải quan có trách nhiệm điều chỉnh hoặc hợp nhất thành một đoàn thực hiện duy nhất; bổ sung chế tài và trách nhiệm công vụ quy định rõ hình thức xử lý trách nhiệm đối với người có thẩm quyền ra quyết định kiểm tra, thanh tra trùng lặp, cố tình gây cản trở, gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Các ý kiến của Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng tập trung vào yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho Hải quan số, bảo đảm cân bằng giữa đổi mới, ứng dụng công nghệ với bảo vệ quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước. Những kiến nghị này sẽ góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi), đáp ứng yêu cầu cải cách, hiện đại hóa ngành Hải quan và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.