Gửi bình luận
Những gánh bánh tro vàng óng, bó lá thuốc thơm, rổ mận, vải, xoài, những chai rượu nếp và cả những bó hoa cúng tổ tiên làm nên một không khí rất riêng của Tết Đoan Ngọ.
Ngày từ cuối tháng Tư âm lịch, các khu chợ từ vùng quê đến thị thành ở các tỉnh miền Trung lại rộn ràng một mùa Tết Đoan Ngọ.
Tết Đoan Ngọ ở miền Trung không còn đơn thuần là ngày “diệt sâu bọ”. Đó là dịp để mỗi gia đình trở về với ký ức, với bữa cơm đoàn tụ và những giá trị ẩm thực dân gian đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Theo quan niệm dân gian, Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, thời điểm chuyển mùa, khi sâu bệnh phát triển mạnh, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và mùa màng. Người Việt gọi đây là Tết diệt sâu bọ, gắn với nền văn minh lúa nước và những kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên.
Chợ tết Đoan Ngọ là chợ của những thức quà mùa hạ. Từ sáng sớm, nhiều khu chợ miền Trung đã tấp nập người mua kẻ bán. Khác với Tết Nguyên đán, những món hàng được lựa chọn không phải cao lương mỹ vị mà chủ yếu là sản vật theo mùa.
Với người xứ Quảng, bánh ú tro là món không thể thiếu. Chiếc bánh có dáng hình tam giác đứng, theo lý giải của học thuyết âm dương ngũ hành, hình tam giác là dương Hỏa bên ngoài bao bọc để tương sinh với âm Thổ của bánh bọc bên trong. Màu sắc của bánh cũng tượng trưng cho màu của đất. Quay trở về đất nhưng âm dương tương sinh để rồi lại sinh sôi, phát triển. Đó là lý lẽ của tạo hóa.
Người khắp vùng xứ Quảng đều có truyền thống gói bánh ú tro phục vụ cho Tết Đoan Ngọ. Lá kè được bứt từ trên núi, chuyển về các vùng đồng bằng. Nếp được ngâm kỹ cùng với tro củi mè được lọc kỹ. Bánh khi gói phải đều và chắc tay, đảm bảo sau khi luộc không bị vỡ lá, có hình tam giác đẹp mắt. Thời gian để cho nếp đủ nhừ và hòa quyện với tro và màu lá khoảng 6 tiếng.
Người dân thường ăn bánh tro với mật mía hoặc đường thắng, tạo nên vị thanh mát giữa những ngày hè oi ả. Bên cạnh đó là bánh ú, bánh ít, chè kê, xôi, các loại trái cây đầu mùa như mận, vải, xoài, thanh trà, mít…
Trên mâm cúng của nhiều gia đình còn có thịt vịt, gà luộc, rượu nếp và các loại lá thuốc hái trong vườn. Điều đặc biệt là mỗi món ăn đều mang trong mình một lớp nghĩa văn hóa. Người xưa tin rằng ăn trái cây chua, cơm rượu, bánh tro vào sáng sớm giúp thanh lọc cơ thể, phòng bệnh trong thời điểm giao mùa. Đó là tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Trần Ngọc Thêm cho rằng, Tết Đoan Ngọ của người Việt là minh chứng cho quá trình bản địa hóa một lễ tiết phương Đông, gắn chặt với sản xuất nông nghiệp và điều kiện khí hậu bản địa. Người Việt đã biến ngày lễ này thành dịp tưởng nhớ tổ tiên, cầu mùa màng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Mâm cúng tổ tiên và câu chuyện của một nền ẩm thực.
Điều dễ nhận thấy ở miền Trung là không khí Tết Đoan Ngọ luôn gắn với việc sum họp gia đình. Từ sáng sớm, các bà, các mẹ tất bật chuẩn bị mâm cúng. Hương hoa, trái cây, bánh tro, rượu nếp, xôi chè được bày biện trang trọng trên bàn thờ. Sau khi cúng tổ tiên, các thành viên trong gia đình cùng quây quần thưởng thức những món ăn truyền thống. Có lẽ hiếm ngày lễ nào mà yếu tố ẩm thực lại đóng vai trò quan trọng như Tết Đoan Ngọ.
Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, mỗi món ăn trong dịp này đều là kết tinh của tri thức bản địa. Bánh tro là câu chuyện về việc tận dụng tro của các loại cây rừng để chế biến thực phẩm. Rượu nếp phản ánh kinh nghiệm lên men của cư dân nông nghiệp. Các loại trái cây theo mùa thể hiện sự hòa hợp với quy luật tự nhiên. Việc sử dụng các loại lá thơm, lá thuốc là dấu ấn của y học dân gian trong đời sống cộng đồng.
Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Ngọc Thêm từng nhìn nhận rằng văn hóa ẩm thực Việt Nam luôn gắn với tính cộng đồng và khả năng thích ứng với môi trường tự nhiên. Điều đó được thể hiện rất rõ trong Tết Đoan Ngọ, khi những món ăn không chỉ để thưởng thức mà còn mang ý nghĩa phòng bệnh, cầu an và gắn kết gia đình.
Trong khi đó, theo các nghiên cứu văn hóa, các lễ tết truyền thống là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của dân tộc, trong đó ẩm thực là một “bảo tàng sống” phản ánh lịch sử và bản sắc cộng đồng.
Nhiều chuyên gia văn hóa cho rằng, giá trị lớn nhất của Tết Đoan Ngọ không nằm ở nghi lễ mà ở việc duy trì ký ức cộng đồng. Những món ăn truyền thống, những phiên chợ quê, những câu chuyện về ông bà tổ tiên chính là cách các thế hệ trao truyền bản sắc văn hóa.
Thực tế, Tết Đoan Ngọ miền Trung còn phản ánh triết lý sống của cư dân nông nghiệp, đó là sự tôn trọng thiên nhiên, biết ơn mùa màng và trân trọng sự sum vầy. Những gánh bánh tro vàng óng, bó lá thuốc thơm, rổ mận, vải, xoài, những chai rượu nếp và cả những bó hoa cúng tổ tiên làm nên một không khí rất riêng của “Tết giữa năm”.
Ngày Tết Đoan Ngọ, cầm xâu bánh ú tro, nghe trong từng lớp lá thơm lừng mùi nếp ủ...