Ngô Thanh Phương:Đi tìm những chuyển động ngoài khuôn mẫu

Với Ngô Thanh Phương, nghệ thuật không chỉ nằm ở những động tác điêu luyện, mà còn trong các chuyển động mang theo ký ức, trải nghiệm và vẻ đẹp riêng của mỗi cuộc đời.

Mỗi cuộc đời, một ngôn ngữ chuyển động

“Hò ơ… Gió mùa thu mẹ ru con ngủ. Năm canh chày thức đủ trọn năm…”. Tiếng ru cất lên giữa chiều chập choạng tối, trong không gian Bảo tàng Đà Nẵng. Tôi đã nghe những câu ru như thế nhiều lần, vậy mà khi những thanh âm mộc mạc vang lên giữa buổi tập múa đương đại, lòng lại thấy xốn xang lạ kỳ.

Những người cất tiếng ru ấy chẳng phải nghệ sĩ chuyên nghiệp. Họ là những phụ nữ đã đi qua bao mùa vui buồn, mỗi người mang theo một quãng đời riêng. Gần một tháng nay, mỗi tối, họ lại gặp nhau ở bảo tàng, cùng những nghệ sĩ trẻ tập múa, thử những chuyển động mà có lẽ trước đây chưa từng nghĩ mình sẽ có dịp thực hiện. Có những chuyển động còn ngập ngừng, những nhịp chân chưa thật đều, nhưng đều ánh lên niềm vui được ca hát, nhảy múa theo cách của riêng mình.

Những năm tháng mưu sinh, lo toan chẳng làm vơi đi niềm yêu thích nghệ thuật trong họ. Bà Ngô Thị Hiền (66 tuổi) từng kinh doanh vũ trường, phòng trà, nhà hàng ở Đà Nẵng. Bà Đỗ Thị Huệ (58 tuổi) ban ngày tất bật với hàng mắm ngoài chợ, tối đến lại tìm niềm vui trong những buổi hát ở phòng trà cùng bạn bè.

Chị Lê Thị Ngọc Diệp (49 tuổi) từng gác chuyện văn nghệ khi lập gia đình, nay lại có dịp tìm về niềm vui cũ. Bà Nguyễn Thị Nụ (57 tuổi) làm công việc chạm trổ vàng bạc, thích thú vì tập cùng các bạn trẻ, thấy mình “cũng trẻ ra đấy”. Còn bà Vũ Thị Hồng Vân (59 tuổi), cán bộ ngành y tế đã về hưu, dù quen với những hoạt động văn nghệ vẫn không khỏi bỡ ngỡ khi thử sức với múa đương đại.

“Chúng tôi sẽ viết những suy nghĩ của mình về tình yêu, đôi lời căn dặn con cái rồi gửi cho biên đạo”, bà Vân chia sẻ. Từ những dòng tâm tình ấy, Ngô Thanh Phương chọn lọc, sắp đặt thành các lớp thoại để chính những người mẹ thể hiện trong vở diễn. Có lời nối tiếp lời, có những tiếng nói chồng lấp, đan xen cùng chuyển động của cơ thể.

Năm người phụ nữ, năm quãng đời khác nhau, mang đến những suy nghĩ, tình cảm được chắt chiu qua năm tháng. Phương muốn giữ nguyên sự chân thật ấy, để các mẹ được hiện diện bằng chính câu chuyện của mình, thay vì hóa thân thành những nhân vật xa lạ. Những chất liệu đời sống ấy góp phần làm nên Nếu hôm đó, trời mưa..., tác phẩm múa đương đại do Phương cùng các cộng sự thực hiện trong khuôn khổ sự kiện Kết nối nghệ thuật sáng tạo Đà Nẵng 2026.

“Với tôi, đó là những cơ thể mang theo cả chiều dài lịch sử, với biết bao trải nghiệm và câu chuyện”, Phương chia sẻ. Chị muốn đặt cuộc gặp gỡ giữa hai thế hệ trong không gian Bảo tàng Đà Nẵng, nơi lưu giữ ký ức của thành phố. Giữa những ký ức chung ấy, mỗi người lại mang đến một phần đời riêng, được kể bằng tiếng nói và những chuyển động của chính mình.

Đưa những người chưa quen sân khấu vào vở múa đương đại, Phương và các cộng sự dành thời gian trò chuyện, giúp các cô làm quen với nhịp điệu. Qua những bài tập, mỗi người dần cảm nhận cơ thể và tìm cách chuyển động của riêng mình. “Tôi chỉ đứng ở vai trò hỗ trợ để các cô có thêm sự tự tin đứng trên sân khấu, truyền tải những trải nghiệm, tình yêu thương và thăng trầm trong cuộc sống mà các cô đã trải qua”, Phương chia sẻ.

Sau nhiều năm làm việc với những nghệ sĩ được đào tạo bài bản, Phương ngày càng quan tâm đến vẻ đẹp của những cơ thể mang dấu vết tuổi tác và trải nghiệm sống. “Sân khấu không nhất thiết phải là những cơ thể khỏe, trẻ và đẹp”, Phương khẳng định. Với chị, tuổi tác không làm mất đi vẻ đẹp của người biểu diễn, mà gợi mở cách biểu đạt khác.

Trong buổi trình diễn Nếu hôm đó, trời mưa..., khán giả ngồi kín sảnh Bảo tàng Đà Nẵng. Ngoài những hàng ghế phía trước, nhiều người chọn ngồi trên bậc thang hoặc ngay dưới sàn, gần nơi các nghệ sĩ biểu diễn. Không có ranh giới cố định giữa sân khấu và chỗ ngồi của người xem.

Những bậc thang, lối ra vào được Ngô Thanh Phương cùng các cộng sự tận dụng để mở ra nhiều hướng tiếp cận tác phẩm. Cách dàn dựng ấy cũng đặt ra không ít thách thức. Ánh sáng, âm thanh, vị trí trình diễn và góc nhìn khán giả đều phải được tính toán kỹ lưỡng. Sau nhiều ngày bàn bạc, cân nhắc, Phương và các cộng sự quyết định chấp nhận sự phức tạp ấy như một phần của quá trình tìm kiếm những hình thức biểu diễn mới.

Bảo tàng Đà Nẵng không phải nơi đầu tiên Phương đưa múa ra khỏi sân khấu truyền thống. Sau nhiều năm được rèn giũa trong môi trường múa chuyên nghiệp, chị dần tìm đến những không gian ít quy ước hơn. Một căn phòng nhỏ, khoảng sân hay bậc cầu thang cũng có thể trở thành nơi biểu diễn. Ngay cả màn hình máy tính, trong những ngày không thể gặp nhau khi Covid-19 bùng phát, cũng từng được chị lựa chọn để tiếp tục thực hành nghệ thuật.

Qua những thử nghiệm ấy, chị không chỉ tìm thấy những nơi chốn mới cho múa mà còn gặp nhiều con người với những cách chuyển động khác nhau. Có người được đào tạo chuyên nghiệp, có người chưa từng học múa. Điều khiến Phương say mê là mỗi người đều có một cách chuyển động riêng, mang theo dấu vết của công việc, nếp sống và những tháng năm đã qua.

Vẻ đẹp của sự khác biệt

Từ thuở chập chững biết đi, Ngô Thanh Phương đã quen với những dáng người chuyển động theo giai điệu. Tuổi thơ chị gắn với những buổi tập của Đoàn ca múa nhạc Bông Sen, nơi cha chị, ông Ngô Thành Tâm, từng là diễn viên múa, còn mẹ, bà Nguyễn Thanh Thanh, là ca sĩ. Giữa những buổi tập của người lớn, niềm yêu thích múa cứ thế lớn dần trong cô bé Phương. Bốn tuổi, chị đã bước lên sân khấu.

Đến năm 11 tuổi, Phương thi vào Trường Múa Thành phố Hồ Chí Minh, bắt đầu con đường học múa chuyên nghiệp. Bảy năm học ballet, rồi năm năm biểu diễn tại Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch Thành phố Hồ Chí Minh, Phương dành phần lớn tuổi trẻ cho những giờ tập miệt mài. Từng dáng đứng, bước chân, vòng xoay đều phải rèn giũa đến độ chuẩn xác. Qua năm tháng, những chuyển động ấy dần trở thành phản xạ, còn những khuôn phép của ballet cũng in sâu vào cách chị cảm nhận và sử dụng cơ thể.

Năm 2002, những tiết mục múa đương đại của biên đạo Tấn Lộc mở ra trước mắt Phương thế giới chuyển động đầy phóng khoáng. Niềm say mê ấy thôi thúc chị sang Đức học tại Trường Folkwang Hochschule hai năm sau đó.

Nhìn cách Ngô Thanh Phương nâng niu những chuyển động không qua trường lớp, khó hình dung rằng chị từng có một thời sợ hãi khi phải dối diện với múa ngẫu hứng. Khi giáo viên yêu cầu sinh viên tự tìm kiếm chuyển động, chị bối rối, chẳng biết bắt đầu từ đâu. Khoảng sáu tháng trôi qua, Phương mới dần quen với việc lắng nghe và hiểu cơ thể, để những chuyển động hình thành từ suy nghĩ và cảm xúc của chính mình.

Trở về Việt Nam năm 2008, Phương tiếp tục những tìm tòi với múa đương đại, đưa âm thanh, nghệ thuật thị giác và văn hóa bản địa vào các thử nghiệm sáng tạo. Những chuyến đi, những cuộc cộng tác đưa chị đến với nhiều con người có xuất phát điểm khác nhau.

Trong Thoại, Phương tìm đến câu chuyện và chất liệu văn hóa của người K’Ho ở Tây Nguyên; với Palao, chị làm việc cùng các nghệ sĩ người Chăm, người Kinh đang sống tại Hội An. Rồi những người trẻ say mê hip-hop, popping, breaking lại trở thành cộng sự của chị trong X-Project. Mỗi cuộc gặp gỡ mang đến một cách chuyển động, một góc nhìn riêng, khiến hành trình khám phá múa của Phương không ngừng rộng mở.

Đi qua những năm tháng tự tìm đường sáng tạo, Phương hiểu rằng với nhiều nghệ sĩ trẻ, một ý tưởng muốn thành hình còn cần chỗ tập, kinh phí và những người đồng hành. Năm 2020, chị sáng lập Morua Arts Project tại Hội An, phát triển chương trình Múa Rứa để cùng các cộng sự hỗ trợ họ. Từ việc tìm không gian tập luyện, kết nối chuyên môn đến tạo điều kiện thực hiện tác phẩm, Phương mong mỗi người có cơ hội thử sức với những ý tưởng của chính mình.

Con đường nghệ thuật độc lập có những nhọc nhằn riêng. Bên cạnh sáng tạo, Phương còn phải xoay xở kinh phí, tìm người đồng hành để duy trì các dự án. Đôi lúc, chị không khỏi chạnh lòng khi nhìn bạn bè theo đuổi công việc biểu diễn thương mại có cuộc sống ổn định hơn. Nhưng Phương không nghĩ lựa chọn nào là dễ dàng. “Quan trọng là mình lựa chọn chông gai đó và đi đến tận cùng với sự lựa chọn đó như thế nào”, chị cười.

Nhìn Phương say sưa trong từng buổi tập, nụ cười vẫn tươi giữa bộn bề lo toan, có cảm giác chị chưa bao giờ thôi háo hức trước những điều mình có thể khám phá cùng múa. Sau bao năm đi tìm sự tự do cho cơ thể, Phương vẫn say mê những chuyển động giản dị của người khác, như thể mỗi cuộc gặp gỡ lại mở ra trước chị câu chuyện chưa từng được kể.