Hiện tượng dân số già hóa đã lan rộng nhiều khu vực trên thế giới, được ví như “quả bom hẹn giờ” đối với tăng trưởng kinh tế ở nhiều quốc gia.
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), trung bình trong số 38 nước thành viên, tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên đã tăng lên 18,5% vào năm 2023, từ dưới 9% hồi năm 1960.
Ở một số nước phát triển như Nhật Bản hay Hàn Quốc, già hóa diễn ra đặc biệt nhanh. Theo AP, Nhật Bản hiện có tỷ lệ người 65+ thuộc hàng cao nhất thế giới, với khoảng 29-30% dân số. Các nước châu Âu như Ý, Hy Lạp, Bồ Đào Nha hay Phần Lan cũng ghi nhận tỷ lệ người cao tuổi khá cao, thường ở mức 23-24% hoặc hơn.
Đáng chú ý, tại khu vực “châu Âu mới nổi” (như nhóm đang phát triển ở khu vực Đông Âu - Trung Âu - Balkan - Baltic - Nam Kavkaz), tỷ trọng người trong độ tuổi lao động sụt giảm nghiêm trọng. OECD dự báo, ở kịch bản trung bình, tỷ lệ người từ 80 tuổi trong các nước thành viên có thể tăng gấp đôi, từ khoảng 4,9% (năm 2023) lên 9,6% (năm 2050).
Những con số này phản ánh rõ xu hướng dân số già không chỉ tăng về tỷ lệ người già, mà nhóm người rất cao tuổi cũng ngày càng đông, đặt ra áp lực lớn cho hệ thống y tế, an sinh, hưu trí và thị trường lao động. Tình trạng già hóa dân số, đồng nghĩa với giảm tỷ lệ người trong độ tuổi lao động sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, tăng trưởng kinh tế và thu nhập bình quân đầu người. Khi lực lượng lao động thu hẹp, khả năng sản xuất và đổi mới sáng tạo giảm, nền kinh tế khó có thể phát triển mạnh như trước.
Cùng với đó, tỷ lệ phụ thuộc (tức số người cao tuổi/lượng người lao động) tăng, đồng nghĩa ít người làm việc phải gánh vác nhiều người nghỉ hưu, người cần chăm sóc. OECD cảnh báo, nếu không có điều chỉnh chính sách như kéo dài tuổi làm việc, khuyến khích người cao tuổi tham gia lao động, tình trạng này có thể khiến chất lượng sống giảm sút, tăng chi phí công, giảm đầu tư vào giáo dục, đổi mới.
Reuters dẫn lời nhà kinh tế trưởng Beata Javorcik của Ngân hàng tái thiết và phát triển châu Âu (EBRD), nhiều quốc gia châu Âu đang “già đi trước khi giàu lên” với tuổi trung vị đạt mức 37 trong khi GDP bình quân đầu người chỉ khoảng 10.000 USD, bằng 1/4 mức mà các nền kinh tế phát triển đạt được khi tuổi trung vị của họ đạt ngưỡng đó vào những năm 1990. Tỷ trọng người trong độ tuổi lao động sụt giảm được dự báo sẽ tiếp tục làm giảm tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người hằng năm trung bình gần 0,4 điểm phần trăm mỗi năm trong giai đoạn 2024 - 2050.
Các quốc gia phát triển, dù có nền kinh tế mạnh vẫn đang phải đối mặt với khủng hoảng nhân khẩu với lực lượng lao động suy giảm, tỷ lệ phụ thuộc cao, áp lực lên hệ thống an sinh, y tế, lương hưu và chi phí lâu dài. Tình trạng đó buộc các nước phải thiết kế lại hệ thống hưu trí, phúc lợi, y tế; khuyến khích người cao tuổi tham gia lao động lâu hơn; chính sách hỗ trợ gia đình, sinh sản; chuẩn bị hạ tầng, dịch vụ, y tế, chăm sóc dài hạn… Nếu chỉ nhìn thực trạng già hóa dân số đó như một vấn đề xã hội, dễ bỏ lỡ thực tế rằng già hóa đang trực tiếp đe dọa tăng trưởng kinh tế, năng suất, ổn định tài chính công và phúc lợi xã hội.
