Phòng ngừa chủ động bệnh do não mô cầu

BS.CK II Nguyễn Đại Vĩnh, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) thành phố cho biết, từ đầu năm 2025 đến nay, hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm của CDC Đà Nẵng chưa ghi nhận trường hợp dương tính với vi khuẩn não mô cầu trên địa bàn thành phố. Tuy nhiên, CDC Đà Nẵng không chủ quan vì đây là loại bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm, lây lan nhanh qua đường hô hấp.

- Bệnh do não mô cầu giống như một “kẻ xâm nhập cải trang”; nó tấn công cơ thể dưới hình diện của một cơn cảm cúm thông thường, nhưng tốc độ biến đổi nhanh chóng. Cụ thể, các cảnh báo quan trọng về mối đe dọa của căn bệnh này đối với sức khỏe cộng đồng gồm: “Bẫy” triệu chứng: dễ nhầm lẫn với cảm cúm. Đây là điều đáng lo ngại nhất. Ở giai đoạn sớm (trong khoảng 8 giờ đầu), bệnh nhân thường chỉ có biểu hiện sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt mỏi, đau họng hoặc buồn nôn. Khác với cảm cúm, sốt do não mô cầu thường không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường; diễn tiến nhanh chỉ sau 12 - 24 giờ, bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái nguy kịch với các dấu hiệu đặc trưng như cứng gáy, lơ mơ hoặc xuất hiện các nốt tử ban (phát ban màu tím thẫm) lan nhanh khắp cơ thể.

* Bác sĩ có thể cho biết mối đe dọa sức khỏe cộng đồng của bệnh do não mô cầu gây ra?

Ngay cả với những người khỏe mạnh, vi khuẩn có thể gây sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng dẫn đến có thể tử vong chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi phát bệnh.

Di chứng nặng nề - gánh nặng suốt đời: khoảng 20% bệnh nhân may mắn sống sót sau cơn nguy kịch vẫn phải đối mặt với những di chứng nặng nề như: đoạn chi (cắt cụt tay, chân) do hoại tử, điếc vĩnh viễn hoặc mù lòa; tổn thương não, động kinh, sa sút trí tuệ hoặc rối loạn tâm thần.

Nguy cơ lây lan diện rộng: do đặc tính lây nhiễm, bệnh có khả năng mắc và lây lan nhanh trong cộng đồng nếu người dân không chủ động thực hiện các biện pháp tiêm phòng sớm để hạn chế rủi ro.

* Trước mức độ nguy hiểm của bệnh do não mô cầu, ngành y tế thành phố triển khai các biện pháp phòng, chống như thế nào, thưa bác sĩ?

- Hiện nay, hệ thống y tế dự phòng của thành phố luôn đặt mức độ cảnh giác cao nhất. Chúng tôi đang triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp theo hướng dẫn của Bộ Y tế để bảo vệ cộng đồng. Theo đó, duy trì hệ thống báo cáo dịch bệnh (24/7) từ cộng đồng, y tế cơ sở, các bệnh viện đến trung tâm y tế khu vực và CDC. Mọi trường hợp sốt cao kèm tử ban hoặc dấu hiệu màng não đều được báo cáo và lấy mẫu xét nghiệm ngay lập tức. Trong trường hợp có ca bệnh, chúng tôi sẽ triển khai khoanh vùng và xử lý trong vòng 24 giờ.

Bên cạnh đó, CDC luôn đảm bảo dự trữ đủ hóa chất vệ sinh môi trường (Chloramin B), thành lập các đội đáp ứng nhanh và liên tục đào tạo cho cán bộ y tế về kỹ năng chẩn đoán sớm, tránh nhầm lẫn với cúm mùa hay sốt xuất huyết và quy trình an toàn tiêm chủng. CDC phối hợp các đơn vị đảm bảo nguồn cung vắc xin; tuyên truyền đến người dân thực hiện các biện pháp phòng bệnh bổ sung khác để hạn chế tối đa nguy cơ mắc bệnh (giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh nơi ở và vệ sinh đường hô hấp).

CDC Đà Nẵng giống như một “trạm chỉ huy phòng thủ”. Chúng tôi vừa thực hiện nhiệm vụ canh gác (giám sát dịch tễ) để phát hiện sớm tác nhân gây bệnh, vừa trực tiếp cung cấp “áo giáp” (tiêm vắc xin) và hướng dẫn người dân cách tự bảo vệ mình trước những đòn tấn công nguy hiểm của bệnh tật.

* Bác sĩ khuyến cáo như thế nào đối với người dân trong việc chủ động phòng ngừa bệnh do não mô cầu?

- Vắc xin chính là “vũ khí” tối ưu nhất. CDC Đà Nẵng luôn ưu tiên dự trữ đầy đủ các loại vắc xin não mô cầu thế hệ mới nhất để phục vụ nhu cầu người dân, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm dịch bệnh. Tại CDC Đà Nẵng hiện nay có các loại vắc xin bao phủ toàn bộ các nhóm huyết thanh gây bệnh phổ biến gồm: vắc xin phòng nhóm B và C: VA-Mengoc-BC (Cu Ba) và vắc xin phòng nhóm A, C, Y, W-135: Menactra (Mỹ).

Vắc xin là nền tảng, nhưng các biện pháp vệ sinh cá nhân và cộng đồng là lá chắn bổ trợ không thể thiếu để cắt đứt đường lây truyền (đường hô hấp). Vì vậy, người dân cần thực hiện ngay các biện pháp như: sử dụng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn họng hằng ngày để tiêu diệt vi khuẩn trú ngụ tại vùng hầu họng; rửa tay bằng xà phòng hoặc sát khuẩn tay nhanh thường xuyên, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc nơi công cộng; che miệng khi ho, hắt hơi để tránh phát tán dịch tiết chứa vi khuẩn ra không khí.

Đồng thời, chủ động vệ sinh môi trường sống như: mở cửa sổ, cửa chính để đón ánh sáng và gió tự nhiên; thường xuyên lau chùi sàn nhà, tay nắm cửa, đồ chơi của trẻ bằng các chất tẩy rửa thông thường hoặc dung dịch sát khuẩn. Trong thời điểm có cảnh báo dịch, nên hạn chế đến các tụ điểm đông người nếu không cần thiết; khi có dấu hiệu nghi ngờ (sốt cao, đau đầu, cổ cứng hoặc có nốt phát ban tím) cần đến ngay cơ sở y tế và tự cách ly, không tự ý đi làm hay đi học để tránh lây lan.

Vi khuẩn não mô cầu rất “yếu” khi ra ngoài môi trường nhưng lại “cực mạnh” khi xâm nhập vào cơ thể. Việc giữ gìn vệ sinh sạch sẽ chính là cách hiệu quả nhất để ngăn chặn vi khuẩn tiếp cận người dân và cộng đồng.

* Cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi này!