VHXQ - Những món quà từ xứ Quảng đủ sức gói ghém tinh thần lẫn bản sắc của người vùng cao, qua họa tiết, hoa văn được các nghệ nhân, nghệ sĩ ứng dụng.
Đường dệt kỷ hà
Đầu tháng 9, bức tranh gò đồng của Kiều Nhật San - nghệ sĩ điêu khắc xứ Quảng, được các xã dọc đỉnh Ngọc Linh, bao gồm xã Nam Trà My, Trà Linh, Trà Vân, Trà Tập, Trà Leng lựa chọn làm quà tặng đến huyện HamYang (Hàn Quốc) nhân kỷ niệm 20 năm quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Hàn Quốc (2005 - 2025).
San nói, vẫn luôn suy tư làm thế nào để mang được bản sắc của vùng đất vào cuộc sáng tạo, anh lựa chọn dệt những đường kỷ hà thành các biểu tượng của hai xứ sở.
Đó là dòng sông, ngọn núi, là khắc họa tượng trưng của cây sâm - cây bản địa của hai xứ sở Nam Trà My và Hamyang. Những hình ảnh được cách điệu sáng tạo dựa trên các ứng dụng của những đường nét hoa văn của đồng bào Ê Đê, Xơ Đăng.
Những đường nét và hình khối của hoa văn trên thổ cẩm, trên cây nêu dựng trong các lễ hội, cũng như ở các kiến trúc nhà cửa, là những liên kết của những đường đan, dệt dọc và ngang. Và đặc biệt, những đường cong được tạo ra từ các đường dệt ngang dọc rất ngắn ấy.
Kiều Nhật San từng ngày khẳng định bản ngã của mình với cuộc sáng tạo đặc biệt. Lớn lên giữa vùng người Co, cộng với những tiếp xúc với người Xê Đăng, Ca Dong, khiến anh nên “duyên” với bản sắc của cư dân vùng này.
Ký ức về từng mảng trời vùng cao khoáng đạt cùng những cánh chim hoang dã, để tinh thần trong mỗi tác phẩm của San luôn là biểu hiện của tiếng nói tự do.
Và mỗi tác phẩm của Kiều Nhật San trở thành một cuộc đối thoại. Bắt đầu bằng truyền thống với ngôn ngữ biểu tượng ngàn đời, cộng thêm bản ngã của người làm nghệ thuật, “cuộc đối thoại” đó làm nên sự hòa quyện giữa hoang dã và tinh tế, giữa bản địa và toàn cầu.
Tinh thần điêu khắc Cơ Tu
Trong cuộc triển lãm các tác phẩm của trại sáng tác “Khơi nguồn di sản” hồi tháng 7 năm nay, hoạt động do Củi Lũ Art Space vận hành bởi Lê Ngọc Thuận, người ta chú tâm đến những tác phẩm điêu khắc đặc biệt của Thuận.
Mang trong mình khát vọng đưa di sản văn hóa xứ nguồn trở lại đời sống hiện đại, tác phẩm của Thuận cho người xem nhìn thấy một phần ký ức của cộng đồng vùng cao bằng nghệ thuật điêu khắc Cơ Tu.
Ngắm những sáng tác ấy, người ta bắt gặp hành trình trở về với họa tiết gắn liền cùng tiếng trống chiêng và vũ điệu dâng trời trong các lễ hội. Những chạm khắc ở gươl và trong các hình khắc của tượng nhà mồ Cơ Tu được mang về trong không gian điêu khắc, sắp đặt nghệ thuật của Củi Lũ Art Space.
Cùng chất liệu đặc biệt là “củi lũ” trôi từ thượng nguồn, những sản phẩm gỗ chạm khắc của Lê Ngọc Thuận được nhận diện như tái hiện đời sống nghệ thuật của người Cơ Tu, chỉ bằng điêu khắc gỗ. Trên cột gỗ dựng ở lối vào, người ta thấy hình tượng thần linh Cơ Tu song hành với hoa văn sóng nước, mặt trời, núi rừng. Trong khuôn viên làng, những tác phẩm điêu khắc khổ lớn mô phỏng lễ hội đâm trâu, hình tượng già làng hay cặp đôi trai gái Cơ Tu trong điệu múa tâng tung da dá.
Điêu khắc Cơ Tu mang đặc trưng mạnh mẽ, hoang dã, đầy tính biểu tượng với hình người, hình thú, hoa văn hình học khắc trên gươl, nhà mồ, cột lễ. Dụng cụ truyền thống chủ yếu là rìu, dao, đục, tạo nên nét chạm khắc phóng khoáng nhưng đầy sức biểu cảm.
Chính sự mộc mạc này đã làm nên bản sắc riêng, phản ánh tâm hồn gắn bó với núi rừng, tự do và phóng khoáng của người Cơ Tu. Lê Ngọc Thuận lăn lộn cùng núi rừng để nhận ra, đó không chỉ là họa tiết trang trí, mà còn là “mã ngôn ngữ” của tâm linh, tín ngưỡng, phản ánh quan niệm sống của cả một cộng đồng.
Những chi tiết tinh xảo trên trang sức bạc Hội An, cho đến các sản phẩm lưu niệm - cũng là tác phẩm điêu khắc từ “củi lũ” - mỗi sáng tạo đều là sự hòa quyện giữa kỹ nghệ thủ công điêu luyện và tinh thần sáng tạo đương đại.
Ứng dụng cách thức người Cơ Tu điêu khắc, hầu hết tác phẩm nghệ thuật của Lê Ngọc Thuận - dù ở các kích thước khác nhau, đều phải làm thủ công với từng chi tiết. Những tác phẩm đã kể nên câu chuyện về mối gắn bó giữa miền xuôi và miền ngược, giữa cư dân làng Củi Lũ và đồng bào Cơ Tu.
* * *
Và giữa những cuộc giao thoa văn hóa như vậy, đã có một sợi dây ràng rịt vô hình từ nguồn xuống biển khiến những tác phẩm - cũng là quà tặng lưu dấu xứ sở, mang ý nghĩa đặc biệt để người mang theo.
