Gửi bình luận
VHXQ - Trong bối cảnh nguồn sử liệu thực địa ngày càng khan hiếm, bộ hồ sơ Quảng Nam Xã chí (1943 - 1944) của Viện Viễn Đông Bác Cổ - hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm - trở thành một kho tàng vô giá: một “bản chụp cắt lớp” trung thực và chi tiết về thiết chế, tâm linh và tổ chức làng xã xứ Quảng trước ngưỡng cửa biến động lớn của thế kỷ 20.
Trong bối cảnh nguồn sử liệu thực địa ngày càng khan hiếm, bộ hồ sơ Quảng Nam Xã chí (1943 - 1944) của Viện Viễn Đông Bác Cổ - hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm - trở thành một kho tàng vô giá: một “bản chụp cắt lớp” trung thực và chi tiết về thiết chế, tâm linh và tổ chức làng xã xứ Quảng trước ngưỡng cửa biến động lớn của thế kỷ 20.
Giá trị phương pháp luận nổi bật của Quảng Nam xã chí nằm ở cấu trúc điều tra khoa học, đồng bộ và liên ngành.
Bản điều tra được triển khai đồng loạt theo 11 đề mục chặt chẽ, tạo nên một hồ sơ tư liệu toàn diện về Văn bản và thư tịch cổ (Ghi chép chính xác nội dung bia ký, thần sắc, thần tích, cổ chỉ, địa bạ, châu bộ và hương ước), Thiết chế tín ngưỡng và kiến trúc (Khảo sát hệ thống tượng và đồ tự khí, đình làng, chùa chiền, miếu vũ, lăng thờ thần linh, nhà thờ tiền hiền và từ đường các dòng họ), Sinh hoạt lễ tục và thiết chế xã hội (Tường thuật chi tiết lễ hội cộng đồng, tục lệ cưới gả, tang ma, tế tự, quy ước phân chia ngôi thứ, giải quyết tranh chấp trong làng) và Không gian sinh thái nhân văn (Ghi nhận cảnh quan cổ tích, địa đồ, giao thông thủy bộ, nghề nghiệp cổ truyền và công nghệ - thổ sản của từng địa phương).
Vì thế, có thể nói đây là bảng thống kê hành chính thể hiện bức tranh sinh động về đời sống thực tế, giúp các nhà nghiên cứu ngày nay có đủ cứ liệu để tái hiện, phục hồi cảnh quan, nghề nghiệp và thiết chế văn hóa làng xã vốn đã bị thời gian che lấp.
Đối với văn hóa làng xã, tài liệu ghi nhận rõ các lớp trầm tích tín ngưỡng tiếp biến giữa người Việt, người Chăm và người Minh Hương, từ tục thờ Bạch Mã, Thành hoàng, Tứ vị Thánh nương, Ngũ Hành phu nhân đến tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Chúa Ngọc, Bảo Sanh đại đế, Huyền Thiên đại đế.
Đồng thời qua các quy định hương ước, ta thấy rõ tính tự quản làng xã, chuẩn mực đạo đức cộng đồng và tinh thần tương thân tương ái, chấn chỉnh tệ nạn cờ bạc, say xỉn.
Đối với văn hóa dòng họ và gia đình, hồ sơ Xã chí bảo tồn ký ức sâu đậm về hành trạng các bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ. Những bản khai ghi nhận các chi tiết cụ thể về danh tính thủy tổ, thời điểm di cư mở cõi, công trạng của các danh thần, võ tướng, cùng truyền thống tương trợ, gia phong dòng tộc.
Khi nhiều nhà thờ tộc và gia phả gốc ngoài đời thực đã bị khói lửa chiến tranh thiêu rụi, dòng chữ chép tay trên trang giấy Xã chí trở thành chứng tích cội nguồn thiêng liêng và căn cứ gốc duy nhất để con cháu ngày nay chắp nối lại cội nguồn tông tộc.
Khảo sát xã chí phủ Điện Bàn và vùng ven Hội An cho thấy giá trị thực tiễn trong việc phục dựng những mắt xích lịch sử - văn hóa chìm khuất.
Tiêu biểu như đại xã Cẩm Phô - nơi bảo lưu hệ thống sắc phong đồ sộ tại đình và miếu Hội đồng. Tư liệu làm sáng rõ diện mạo các tộc tiền hiền (Huỳnh Viết, Nguyễn Viết, đặc biệt là tộc Trần Trung với thủy tổ Thiêm Lộc hầu thời Lê - Tây Sơn) cùng hành trạng danh thần như Thượng thư Nguyễn Tường Vân, Bố chánh Trần Ngọc Diêu.
Bản khai còn lưu giữ tập tục độc đáo như lễ Tống ôn (rằm tháng Giêng) với nghi thức rước Long thuyền trừ tà thả trôi sông và lệ “đóng - mở mõ” đầu xuân.
Bức tranh sinh thái nhân văn Cẩm Phô - từ quy mô hơn 500 mẫu đất, vạn dân, ngành nghề đa dạng (nông nghiệp, tơ tằm, cào hến nung vôi, thợ mộc, nề) đến quy hoạch nghĩa địa Chai Bầu, Hậu Xá - khắc họa một cấu trúc làng ven đô vừa năng động trước thương nghiệp, vừa giữ vững lề lối cộng đồng.
Bên cạnh đó, bức tranh văn hóa các cộng đồng phụ cận như Minh Hương, Sơn Phong và xã đảo Tân Hiệp cũng được phục dựng sắc nét.
Tại phường đệ nhị Minh Hương, hồ sơ tường thuật tường tận gốc tích nhóm “Thập lão” lập làng từ năm Canh Ngọ (1630) đời Lê Dương Hòa, sự hình thành các thiết chế tín ngưỡng cốt lõi như đình Cẩm Hà Cung, Chùa Cầu, Chùa Ông, cùng hệ thống quản lý bến tàu ngoại thương đặc quyền và nghề thủ công làm bánh bột nổi tiếng.
Ở phường Sơn Phong, tài liệu ghi dấu sự tụ cư của 6 họ gốc từ làng Mậu Tài (Huế) đưa nghề kéo sợi thau làm lưỡi câu vào đất Quảng.
Mở rộng ra biển đảo, bản xã chí làng Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) đã bù đắp sự thiếu hụt hoàn toàn của địa bộ bằng việc lưu giữ những tờ trình, lệnh phê từ các niên hiệu Chính Hòa, Vĩnh Thịnh, Cảnh Hưng giao 5 họ tiền hiền luân phiên tuần phòng thương thuyền viễn dương.
Nhịp sống sinh kế biển đảo khắc nghiệt - 3 tháng làm ruộng, 3 tháng đánh cá, 6 tháng đốn củi, khai thác mây tre và tổ yến cùng hải trình 8 giờ vượt sóng bằng thuyền buồm từ Cửa Đại ra Hòn Lao - đã được ghi chép chân thực.
Nhờ đó, diện mạo lịch sử, cơ cấu dòng họ và sinh hoạt tâm linh của những vùng đất giàu bản sắc ấy được tái hiện một cách đầy đủ, thuyết phục.
Khối tư liệu này là chiếc cầu nối lịch sử vững chắc giữa quá khứ và hiện tại, cung cấp những chứng cứ học thuật nguyên bản, xác thực cho công tác bảo tồn di sản, quy hoạch không gian văn hóa - du lịch cộng đồng, cũng như biên soạn địa chí và gia phả xứ Quảng.
Việc khai thác sâu và số hóa nguồn sử liệu không chỉ góp phần phục dựng các giá trị vật thể và phi vật thể trước nguy cơ mai một, mà còn tôn vinh bản sắc kiên cường, tài hoa và nhân nghĩa của con người nơi đây qua các thời kỳ lịch sử.