GS, TS âm nhạc Nguyễn Thuyết Phong là người Việt Nam thứ hai (sau GS Trần Văn Khê) được ghi tên và tiểu sử vào cuốn Đại từ điển âm nhạc thế giới. Những chương trình biểu diễn của ông tại nước Mỹ đã mang đến cho kiều bào sự xúc động rất lớn, giúp họ tìm thấy giá trị âm nhạc của đất nước mình ở xứ người.
GS Nguyễn Thuyết Phong vừa cùng các nghệ sĩ thực hiện chương trình “Ba dòng sông - một cội nguồn” biểu diễn cho sinh viên các trường đại học Mỹ.
* Thưa GS Nguyễn Thuyết Phong, xin ông chia sẻ về chương trình biểu diễn tại các trường đại học ở Mỹ thời gian vừa qua?
- Việc biểu diễn âm nhạc đi kèm các buổi thuyết trình của tôi ở các trường đại học Mỹ từng diễn ra đúng 30 năm qua, nhưng gần đây có sự thay đổi. Tôi mời các nghệ sĩ Việt Nam cùng hợp tác qua chương trình “Songful Vietnam” (Âm vang Việt Nam), đặc biệt nhắm tới các nghệ sĩ tương đối trẻ nhưng có khả năng thể hiện âm nhạc với góc độ đặc trưng, hiếm có, nhất là thể loại có thể bị thất truyền. Năm nay, chương trình “Songful Vietnam III” được sự hỗ trợ và hợp tác giữa Hội Văn hóa giáo dục Việt Nam tại Mỹ và các trường đại học miền Đông nước Mỹ. Chuyến đi qua 2.000 cây số trong 10 ngày đã mang đến các GS, sinh viên và công chúng Mỹ tại các đại học như Harvard, Yale, Holy Cross, Princeton, v.v… cảm nhận mới về văn hóa âm nhạc Việt Nam.
* Việc chọn chủ đề “Ba dòng sông - một cội nguồn”, hẳn ông cùng các cộng sự của mình có những ngụ ý riêng?
- Ở đây tôi muốn chia sẻ lý do đặt tên cho các buổi diễn này trong khuôn khổ của chương trình “Songful Vietnam”. Sông Hồng, sông Hương và sông Cửu Long (gồm Tiền và Hậu) là nguồn tập hợp cư dân Việt từ thời cổ đại cho đến thế kỷ 17. Từ đó, âm nhạc truyền thống Việt Nam thể hiện 3 đặc tính riêng. Tôi cảm nhận nét đặc trưng ấy từ thuở ấu thơ nơi miền sông nước Hậu Giang của mình và lớn lên đi nước ngoài. Nhưng tôi lại trở về quê hương nghiên cứu âm nhạc ở đồng bằng sông Hồng, sông Hương, nhận ra những điệu nhạc dù khác nhau nhưng đều có một âm hưởng chung, một cội nguồn dân tộc. Khán giả đến xem chương trình này được nghe giai điệu xẩm, quan họ, nhã nhạc và ca Huế, độc tấu và hòa tấu ngâm thơ Nguyễn Trãi, dân ca và hát bội Nam Bộ. Sáo Mông và âm nhạc tre trúc Tây Nguyên là một mảng âm nhạc thêm vào cho đầy đủ sắc màu âm thanh cả nước Việt Nam. Dù chỉ có 5 nghệ sĩ với 10 nhạc cụ, mỗi chương trình dài 90 phút đã mang đến cho khán giả cái nhìn trọn vẹn, phong phú về vốn quý của dân tộc.
* Thế còn bà con kiều bào đón nhận ra sao, đặc biệt là bà con người Việt ở Mỹ?
- Đa số người tham dự là công chúng đại học, một số kiều bào cũng đến nghe, đặc biệt đông nhất là ở Đại học Harvard, Yale và Princeton. Mức độ cảm nhận giai điệu quê hương của họ rất nồng nhiệt. Các anh chị ấy đến với chúng tôi tay bắt mặt mừng, nét mặt hiện rõ niềm vui và niềm tự hào về việc âm nhạc truyền thống Việt Nam có mặt ở đại học lớn của Mỹ. TS Ngô Như Bình - Giám đốc chương trình Việt ngữ, Đại học Harvard - mong đoàn có dịp trở lại. Riêng với các bạn trẻ gốc Việt, chúng tôi dành thêm một buổi chuyện trò thân mật tại nhà riêng của một bạn ở tầng 43, thành phố New York. Đồng thời, các sinh viên Việt đang du học tại Mỹ ngỡ ngàng rằng các bạn đã tìm thấy giá trị âm nhạc của đất nước mình trên xứ người. Tất cả bày tỏ sự yêu quý, thích thú về truyền thống âm nhạc Việt Nam.
* Theo GS, điểm gì trong âm nhạc truyền thống Việt Nam hấp dẫn sinh viên Mỹ?
- Người Mỹ cho rằng, âm hưởng của chúng ta nhẹ nhàng, mềm mại, một loại nhạc đầy thi vị và vần điệu. Nói một cách khác, chất thơ rất cao trong các bài dân ca, làm dễ nghe. Ngữ điệu trong tiếng Việt đã tạo ra giai điệu súc tích, bổng trầm, độc đáo. Người không biết lý thuyết nhiều về âm nhạc cũng có thể nhận ra nghệ thuật luyến láy điêu luyện các nốt nhạc, rất đặc trưng, khác với nhạc cổ điển Tây phương hay nhạc pop họ thường nghe. Số lượng nhạc cụ được giới thiệu đến khán giả khá đa dạng với cấu trúc và thanh âm rất “Việt Nam” như: đàn bầu, đàn tranh, t’rưng, đinh tút, v.v… Điều đáng ghi nhận là sau mỗi buổi diễn chúng tôi đều có phần trao đổi với khán giả, gồm các câu hỏi và trả lời trong thời gian 30 phút. Từ đó, tôi giúp họ nhận ra một lý thuyết âm nhạc có hệ thống, có lịch sử lâu đời, nhiều thể nhạc phức tạp gắn liền thân thiết với đời sống người và đất nước từ bao ngàn năm qua.
* Là người có tới 40 năm sống ở nước ngoài, GS đã biểu diễn ở nhiều nơi trên thế giới. Ông nhận xét và so sánh gì về cách tiếp nhận của khán giả với âm nhạc truyền thống dân tộc Việt Nam?
- Nếu là một người Mỹ bình thường thì ấn tượng về chiến tranh Việt Nam có thể rất sâu đậm. Nhưng một khi nghe được nhạc Việt Nam thì ấn tượng ấy bỗng dưng tan biến. Đó là phát biểu của nhiều khán giả trong lúc tiếp xúc với chúng tôi sau buổi diễn. Âm nhạc truyền thống Việt Nam đem đến họ cảm giác hòa bình, êm ả, sâu lắng từ một xã hội có lịch sử nghệ thuật đáng kính nể. Họ tiếp nhận nồng nhiệt mọi cung điệu Việt Nam. Trong bức thư gửi riêng tôi, GS Diane Fox (Đại học Holy Cross) thể hiện: “Really wonderful - the music, what you taught people, and the work of reconciling, moving us forward. Impossible to give enough thanks. It was wonderful” (Quả thật độc đáo - âm nhạc, điều mà anh giảng dạy cho công chúng, và công tác hóa giải, đã hướng chúng tôi về phía trước. Không thể nào nói hết sự biết ơn. Thật là tuyệt diệu).
* Xin cảm ơn GS về cuộc trò chuyện!
Mười anh em trong gia đình ông ai cũng biết làm ruộng, ai cũng thuộc sông nước, ai cũng ca vọng cổ 6 câu, nhưng chẳng ai biết một ngày Nguyễn Thuyết Phong trở thành chuyên gia truyền bá âm nhạc dân tộc Việt Nam tại nước ngoài. Ông chơi được khoảng 15 loại nhạc cụ dân tộc khác nhau và hát được nhiều thể loại nhạc truyền thống. Năm 1973, Nguyễn Thuyết Phong rời Việt Nam sang Nhật học đại học về ngành giáo dục, rồi chuyển tiếp qua Đại học Sorbonne, Paris (Pháp) học 7 năm chuyên ngành dân tộc nhạc học để lấy bằng tiến sĩ. Ông hiện giảng dạy môn Dân tộc nhạc học tại nhiều trường đại học Mỹ. Ông đoạt giải thưởng Di sản quốc gia Mỹ năm 1997 và có tên trong từ điển âm nhạc thế giới New Grove. |
NGUYỄN THANH BÌNH thực hiện
