Làng xứ Quảng

Sách dày 250 trang, khổ 13 x 20cm, gồm hơn 30 bài viết, chia 3 phần: Làng Quảng, Nhật ký ở làng và Không gian sống ở làng.

Văn hóa làng

Ngay ở phần 1 - Làng Quảng, trong những bài viết đầu tiên, tác giả Trương Điện Thắng nhấn mạnh: “Dòng tộc và làng xã là hai yếu tố gắn liền nhau trong nhiều thế kỷ ở cả Quảng Nam và nhiều tỉnh xứ Đàng Trong. Cho dù các tộc “tiền hiền” ban đầu chỉ gồm 1-2 người đến khai khẩn ruộng đất, nhưng hầu hết khi đã an cư thường về lại quê cũ đưa phần mộ của cha mẹ và dẫn dắt anh em bà con cùng đến” (Làng Quảng và quan hệ thân tộc, tr.14). Vì vậy, “ở làng, con người không tồn tại với tư cách cá nhân độc lập, mà các hành vi luôn luôn bị chi phối và điều chỉnh từ đời sống của các làng và mối quan hệ khác trong làng. Do tính liên đới trong nhiều mối quan hệ, nhất là quan hệ thân tộc, nên người dân làng luôn tự điều chỉnh lối sống để không bị “mang tiếng”, do vậy mà đời sống và an ninh trật tự ở làng từ xưa tương đối lành mạnh, an hòa. Văn hóa làng từ đó mà ra” (Làng và tính tự trị, tr.19).

Đặc biệt, tác giả dành nhiều bài viết về làng Thanh Quýt - nơi chôn nhau cắt rốn của anh như: Lăng Nguyễn Phúc Kỳ, Di tích Chăm, Đình làng Thanh Quýt, Chùa làng Thanh Quýt… Nhờ đó, bạn đọc có dịp biết rõ hơn: “Do chiến tranh và thời gian, đình làng Thanh Quýt hư hỏng dần, nhưng người dân đã kịp ghi lại các hình ảnh, giữ được các hiện vật như cột đá hiên chùa, vòm cửa, chân đế cột…; một trong bảy cây chim chim xưa vẫn còn và tươi tốt với tuổi thọ cả 100 năm như biểu tượng cho tình đoàn kết keo sơn của dân làng và 28 tộc họ lớn nhỏ ngày nay của xã Điện Thắng Trung” (Đình làng Thanh Quýt, tr.67).

Phép cộng của nỗi nhớ

Phần 2 - Nhật ký ở làng là những ghi chép mới nhất qua trải nghiệm thực tế của tác giả trong vài năm gần đây. Tác giả chọn trở về làng mình theo cách riêng, mỗi tuần tiếp xúc với nhiều người ở làng và thuật lại những chuyện mắt thấy tai nghe, để “được làm “thôn dân”, hít thở không khí trong lành, nhìn ngắm cảnh trí thoáng đãng và cảm động với mối chân tình thân thuộc chung quanh” (Về làng, một nhu cầu tự nhiên, tr.108), để “ngồi chuyện trò với nhiều người trong số họ như những bạn cũ lâu ngày gặp lại và cùng nhớ lại, lắp ghép những khúc đồng dao cũ…” (Thương nhớ đồng dao, tr.115). Bên cạnh đó, còn là những câu chuyện thú vị mà chỉ có thể gặp gỡ ở “văn hóa làng” như: Con diều đứt dây và hai bộ gia phả, Đầu năm ở sân đình, Cà phê… ruộng, Khúc hồi niệm Tết nghèo…

Phần 3 - Không gian sống ở làng, gồm những bài viết mô tả những hình ảnh thực tại diễn ra ở làng quê hiện nay. Từ đường bê-tông và nhà ống, ngõ nhà, lũy tre, cây cối, sông nước…, đến việc làng, chạp mả… gợi nên bao hoài niệm với những người lớn tuổi xa quê, mà tác giả cho rằng “như một phép cộng của nỗi nhớ làm nên tình yêu quê hương sâu thẳm chứa chan”. Từ đó, tác giả bày tỏ băn khoăn: “Nếu thiếu sự bình tĩnh về tầm nhìn văn hóa trong tổ chức thực hiện, trong quy hoạch và quản lý xây dựng, tuy chúng ta sẽ được một nông thôn mới, chúng ta vẫn còn làng trong những tên gọi…, nhưng sẽ vô tình đánh mất đi cái hồn của nông thôn, nghĩa là đánh mất đi bao nhiêu vẻ đẹp của văn hóa truyền thống” (Đường bê-tông và nhà ống, tr.180). Điều đáng ghi nhận, tác giả đã đề xuất nhiều giải pháp cụ thể về tình làng nghĩa xóm, việc đặt tên đường ở nông thôn, việc làng, giỗ chạp…

Trong lời giới thiệu về tập sách, nhà thơ Lê Minh Quốc nhận định: “Viết về vùng đất nơi mình sống, đã gắn bó bao giờ cũng ít nhiều mang tính chủ quan. Không sao cả. Vì ở đó, không chỉ tìm hiểu, lý giải mà còn mang tính hoài niệm nữa. Sự hoài niệm ấy, có thể khác nhau ở từng người nhưng tựu trung vẫn là một cách trình bày tình yêu chính mình dành cho quê mình. Và, với một quyển sách có tính cách nghiên cứu lẫn ghi chép thực địa, nếu đặt ra những vấn đề cần tranh luận, trao đổi thêm, theo tôi vẫn là cần thiết”.

TRẦN TRUNG SÁNG