Gửi bình luận
ĐNCT - Nghề dệt thổ cẩm Cơ Tu lưu giữ nhiều kinh nghiệm dân gian trong cách se sợi, nhuộm màu bằng cây rừng và tạo hoa văn.
Khi những kỹ thuật thủ công dần mai một, việc trao truyền những cách làm này cho thế hệ sau càng có ý nghĩa trong việc giữ gìn nghề dệt và bản sắc văn hóa Cơ Tu.
Gần 40 năm gắn bó với khung dệt, bà Bling Treng, Nghệ nhân nghề dệt thổ cẩm Cơ Tu ở xã Đông Giang, vẫn gìn giữ những kỹ thuật được mẹ truyền dạy từ thuở thiếu nữ. Năm 14-15 tuổi, bà đã theo mẹ học dệt, từ chuẩn bị sợi đến nhuộm màu, tạo hoa văn. Ngày ấy, để làm nên một tấm vải, người phụ nữ phải tự tay chuẩn bị nhiều thứ, từ nguyên liệu đến từng sợi dệt.
Theo đó, người phụ nữ phải tự tay xử lý bông để làm sợi dệt. Bông được tách hạt, làm tơi rồi se thành sợi; sau đó cuốn lại, nhuộm màu và phơi khô trước khi đưa lên khung. Mỗi công đoạn đều cần sự kiên nhẫn, khéo léo, bởi chất lượng sợi cũng góp phần quyết định vẻ đẹp của tấm thổ cẩm.
Trong các màu nhuộm truyền thống, màu đen (tăm) và xanh chàm (ta viêng) được tạo từ cây tà râm. Cây được cắt nhỏ, ngâm trong nước 3 ngày 3 đêm. Sau khi vớt bỏ phần xác, người thợ giữ lại nước cốt để nhuộm sợi. Qua một lần nhuộm, sợi có màu xanh chàm; muốn chuyển sang màu đen đậm, phải nhuộm trong thời gian dài, từ 10 đến 15 ngày, thậm chí cả tháng.
Với các màu khác, người dệt sử dụng những nguyên liệu riêng. Ngoài ra, người dệt còn dùng vỏ ốc nghiền thành bột mịn, cùng hạt bắp già và củ nâu để hỗ trợ tạo màu. Khi sợi đã nhuộm và phơi khô, người thợ căng sợi lên khung, kết hợp sợi ngang và sợi dọc để tạo thành tấm vải.
Một số hoa văn được hình thành từ kỹ thuật xử lý sợi trước khi dệt. Với họa tiết gợn sóng trên nền vải tối, người Cơ Tu dùng lá cây a yăng buộc những đoạn sợi đã nhuộm xanh chàm, rồi tiếp tục nhuộm đen. Phần sợi được buộc kín giữ lại màu xanh, tạo nên những đường nét nổi bật khi dệt thành vải.
Theo bà Treng, kỹ thuật nhuộm sợi bằng nguyên liệu tự nhiên đã vắng bóng tại các làng Cơ Tu khoảng 20 năm nay. Sợi công nghiệp làm sẵn giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, nên những việc tìm cây, xử lý nguyên liệu và nhuộm sợi ít được thực hành. Những kinh nghiệm từng gắn với đời sống thường ngày của phụ nữ Cơ Tu vì thế dần lùi vào ký ức.
Là di sản văn hóa gắn với đời sống người Cơ Tu, nghề dệt thổ cẩm đang được gìn giữ và phát huy bằng nhiều cách khác nhau. Bên cạnh những nghệ nhân bền bỉ truyền nghề, các mô hình du lịch cộng đồng và tổ chức liên kết sản xuất mở thêm hướng phát triển sản phẩm, vừa đưa thổ cẩm đến gần hơn với du khách, vừa tạo sinh kế cho người dân.
Bạn Đinh Thị Thu Thanh, người trẻ Cơ Tu ở phường Hải Vân, chọn cách kết nối nghề dệt với du lịch. Sau những chuyến tìm hiểu các mô hình ở A Lưới (Thành phố Huế) và một số tỉnh thành miền Trung, chị xây dựng mô hình “Thổ cẩm Hòa Bắc”, kết nối phụ nữ địa phương giới thiệu nghề, chia sẻ câu chuyện văn hóa và hướng dẫn du khách trải nghiệm dệt.
Theo Thanh, người trẻ muốn giữ nghề cần chủ động tìm đầu ra cho sản phẩm, quảng bá tại các hội chợ, kết nối cung cầu và đưa trải nghiệm văn hóa vào các tuyến du lịch. Khi nghề dệt tạo ra thu nhập cao, người dân sẽ tự khắc gắn bó. Tuy nhiên, phát triển nghề cũng cần tính đến những thay đổi trong điều kiện sản xuất, nhất là với các kỹ thuật nhuộm sợi bằng nguyên liệu tự nhiên đang dần mai một.
“Em nghĩ rằng dựa vào nền tảng kỹ thuật cũ để xây dựng kỹ thuật mới phù hợp hơn, đáp ứng yêu cầu về may mặc và kinh tế. Không phải bỏ kỹ thuật cũ, mà trong giữ gìn phải có phát huy. Những phương pháp truyền thống vẫn cần được lưu giữ, có thể thực hành trong ngày hội, ngày lễ, cuộc thi; còn sản xuất phục vụ kinh tế thì cần cải tiến một số công đoạn để tiết kiệm chi phí, nhân công”, Thanh chia sẻ.
Theo ThS. Nguyễn Thị Hải Hậu, giảng viên Học viện Chính trị khu vực III, bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm Cơ Tu cần gắn với phát triển kinh tế. Việc sử dụng sợi công nghiệp thay cho sợi bông tự nhiên giúp giảm chi phí, rút ngắn thời gian sản xuất nhưng cũng có thể làm giảm tính nguyên gốc và bản sắc của thổ cẩm. Do đó, cần phát triển nhiều loại sản phẩm để đáp ứng nhu cầu khác nhau, từ thổ cẩm truyền thống phục vụ khách sưu tầm, trải nghiệm đến các sản phẩm ứng dụng có giá phù hợp.
“Cộng đồng Cơ Tu cần giữ vai trò chủ thể trong quá trình bảo tồn và phát huy nghề dệt. Nghệ nhân cần được hỗ trợ truyền dạy kỹ thuật, người trẻ có cơ hội học nghề và tham gia làm ra sản phẩm mới. Đồng thời cần tăng cường kết nối giữa người dân, cơ quan quản lý, hợp tác xã và doanh nghiệp du lịch để nghề dệt tiếp tục được duy trì, phát triển và mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng”, bà Hậu nhấn mạnh.