.jpg "Cỏ cây trong đời sống văn hóa Cơ Tu")
Gửi bình luận
ĐNCT - Từ đọt mây, rau dớn, rau lủi, rằng ray đến những loài cây thuốc, người Cơ Tu đã tích lũy kinh nghiệm sử dụng thực vật rừng trong bữa ăn và chăm sóc sức khỏe.
Vốn tri thức ấy thể hiện mối gắn bó bền chặt giữa con người với tự nhiên, đồng thời đặt ra yêu cầu gìn giữ và trao truyền trong đời sống hôm nay.
Với người Cơ Tu ở xã Đông Giang, những sản vật từ rừng thường hiện diện trong mỗi bữa ăn. Đọt mây, rau dớn, lá sắn cùng những loại rau, lá gia vị mọc tự nhiên mang đến hương vị riêng cho ẩm thực vùng cao.
Anh Arất Troonh chia sẻ, ẩm thực của người Cơ Tu gắn với những nguyên liệu gần gũi từ núi rừng, tạo nên hương vị riêng cho bữa cơm vùng cao. Có những loại rau chỉ mọc ven suối, nơi quanh năm mây giăng mát mẻ.
Như kanooch, món súp sắn nấu với rau, ăn mộc mạc mà đậm đà. Khi nhà có khách, trên mâm cơm thường có thêm món hor gồm thịt được nấu trong ống tre cùng tiêu rừng, khi chín dậy mùi thơm của tre và gia vị.
Những ngày muốn đổi vị, người dân còn làm món zrúa bằng cách ủ thịt trong ống tre cho lên men tự nhiên. Mỗi món có cách làm riêng, được người đi trước truyền lại, để hương vị núi rừng tiếp tục hiện diện trong bữa cơm của các gia đình Cơ Tu.
Trong bữa cơm của người Cơ Tu nói riêng và người đồng bào dân tộc thiểu số miền núi Đà Nẵng nói chung, đọt mây (aguôl) gây ấn tượng bởi vị đắng chát, dẻo bùi. Người đồng bào lấy phần non nhất để nướng, xào hoặc nấu cháo cùng bột sắn, bột gạo. Tùy khẩu vị và tập quán từng gia đình, đọt mây còn được dùng nấu canh với cá suối cùng các loại lá chua mọc trong rừng.
Anh Troonh cho biết, người biết ăn đọt mây giờ không còn nhiều và việc tìm hái cũng đòi hỏi kinh nghiệm. Đọt mây phải được chọn đúng độ non, tước bỏ phần gai rồi mới chế biến. Vị đắng ban đầu có thể khiến người chưa quen e ngại, nhưng khi nhai kỹ sẽ cảm nhận được vị ngọt hậu, bùi béo. Với người Cơ Tu, đó là hương vị thân thuộc, gợi nhớ những bữa cơm gia đình và nếp sống dựa vào núi rừng từ bao đời.
Tổng Giám đốc Furama Resort Nguyễn Đức Quỳnh từng lặn lội lên tận Tr'hy, xã Hùng Sơn để tìm nguồn nguyên liệu cho bếp ăn 5 sao của khách sạn. Ông cho hay, sức hấp dẫn của ẩm thực vùng cao nằm ở nguyên liệu tự nhiên và cách chế biến giản đơn.
Rau dớn chỉ cần xào cùng tỏi, mỡ heo trên lửa nóng. Rằng ray giã cùng muối ớt để cho ra công thức chấm, ướp đặc trưng. Cùng với đó, trái tiêu rừng Amót thơm, cay cũng được khách sạn thường xuyên sử dụng cho các món nướng, xào. Những loại rau rừng, lá gia vị, sản vật theo mùa vốn quen thuộc trong bữa cơm của đồng bào lại mở ra những trải nghiệm mới mẻ với thực khách.
“Tiêu thụ nông sản của đồng bào dân tộc Cơ Tu nằm trong dự án Phát triển nguồn nông sản bền vững giữa Furama Resort Đà Nẵng và Hội Nông dân xã Hùng Sơn. Ngoài chế biến món ngon phục vụ du khách, Furama mong muốn tạo ra các trải nghiệm ẩm thực, qua đó chia sẻ câu chuyện về văn hóa, lịch sử, con người và đặc biệt là tôn vinh giá trị bản sắc địa phương”, ông Quỳnh nói.
Từ xa xưa, người Cơ Tu đã biết dùng lá khôi tía điều trị một số bệnh liên quan đến dạ dày. Trong khi ba kích, đẳng sâm là những dược liệu được sử dụng trong một số bài thuốc bồi bổ cơ thể. Người thường xuyên đi rừng thường lấy cây râu hùm giã nhỏ đắp ngoài da hoặc ngâm rượu xoa bóp giúp giảm đau xương khớp, tê thấp, đau vai gáy và cột sống.
Ông Bling Miêng, Giám đốc HTX Nông dược và Du lịch Lộc Trời (xã Hùng Sơn) luôn đau đáu với việc gìn giữ những giống cây thuốc quý. Theo ông, rừng với người Cơ Tu như khu vườn sau nhà với rất nhiều nguồn nguyên liệu và thực vật có giá trị.
Gần 5 năm trở lại đây, ông tập trung phát triển 5ha cây ba kích, đẳng sâm để bán cho khách du lịch. Hiện HTX có khoảng hơn 20 hộ dân tham gia mô hình trồng cây thuốc dưới tán rừng, từng bước hình thành hướng sinh kế gắn với bảo tồn nguồn dược liệu bản địa.
“Hiện HTX đang tìm hiểu đặc điểm sinh trưởng và kỹ thuật chăm sóc, nhân giống một số dược liệu quen thuộc của người đồng bào như lá khôi tía, hoàng đằng, vằng đắng, bổ béo trắng, sâm xuyên đá, râu hùm… để từng bước đưa vào vườn ươm cộng đồng, phục vụ công tác bảo tồn và phát triển nguồn cây thuốc tại địa phương”, ông Bling Miêng chia sẻ thêm.
Là tác giả ứng dụng Cây thuốc Đà Nẵng, nơi chia sẻ thông tin về các loài cây thuốc và bài thuốc từ nguồn dược liệu dọc dãy Trường Sơn lương y Phan Công Tuấn, Chủ tịch Hội Dược liệu thành phố Đà Nẵng cho rằng việc tìm hiểu cây thuốc cần bắt đầu từ nhận diện chính xác loài cây và đối chiếu với kiến thức chuyên môn. Kinh nghiệm dân gian là nguồn thông tin có giá trị, nhưng cần được khảo sát, kiểm chứng trước khi đưa ra khuyến nghị sử dụng trong chăm sóc sức khỏe.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị cây thuốc bản địa cần đi cùng với nghiên cứu, ghi chép và hệ thống hóa tri thức dân gian. Người dân cũng cần tránh tự ý sử dụng cây thuốc khi chưa xác định chính xác loài, liều lượng và cách dùng phù hợp.
Giữa nhịp sống đổi thay, những hương vị quen thuộc trong bữa cơm hay vốn hiểu biết về cây thuốc sẽ nhắc người Cơ Tu nhớ về mối gắn bó với núi rừng. Thế nhưng, để tri thức bản địa tiếp tục được gìn giữ trong mỗi nếp nhà, có lẽ, điều quan trọng nhất là mỗi người cần trân trọng những gì rừng đã trao tặng và gìn giữ chúng cho thế hệ mai sau.
