Gửi bình luận
ĐNCT - Gần 500 năm qua, một tấm bản đồ vẽ cho thủy thủ đã dạy nhân loại cách hình dung thế giới. Hôm 4/9 vừa qua, Liên Hợp Quốc đã bỏ phiếu chấp thuận, khuyến khích mọi người dùng loại bản đồ mới, phản ánh đúng hơn kích thước thực của châu Phi.
Bạn hãy mở trang Google Maps, sẽ thấy Greenland hiện ra trắng xóa, đồ sộ, trông ngang ngửa với cả châu Phi. Trên thực tế, châu Phi lớn gấp khoảng 14 lần Greenland. Không ai cố ý nói dối ở đây. Tấm bản đồ điện tử ấy chỉ thừa hưởng một phép chiếu ra đời năm 1569, vốn để giúp tàu thuyền giữ đúng hướng la bàn. Điều đáng quan tâm ở đây là vì sao một công cụ đi biển lại trở thành hình ảnh mặc định của thế giới trong lớp học, trên mặt báo và trong đầu mỗi chúng ta suốt mấy trăm năm như vậy.
Ông Gerardus Mercator, nhà bản đồ học xứ Flanders (một vùng ở tây bắc châu Âu, nay phần lớn nằm ở miền bắc nước Bỉ, nơi người dân nói tiếng Hà Lan), đã giải được một bài toán khó của nghề đi biển. Trên tấm bản đồ của ông, mọi đường thẳng đều ứng với một hướng la bàn không đổi, thủy thủ chỉ cần kẻ một nét là có hải trình. Tuy nhiên, cái giá cho sự tiện lợi đó nằm ở diện tích: càng xa xích đạo, đất liền càng phình ra. Với người cầm lái, đó là sự đánh đổi hợp lý. Họ cần đến đúng cảng, không cần biết lục địa nào rộng hơn.
Rắc rối bắt đầu khi tấm bản đồ này rời buồng lái của những con tàu và được treo lên bảng lớp học, in vào sách, hiện trên bản tin và màn hình điện thoại. Qua nhiều thế hệ, hình ảnh méo ấy lặng lẽ thành “sự thật”: Bắc Âu, Bắc Mỹ nở nang, còn vùng xích đạo co lại. Mà con mắt người vốn quen đồng nhất những thứ to với tầm quan trọng. Nhà địa lý Kenya Kioko Muendo nói với đài BBC rằng bản đồ định hình cách một khu vực được nhìn nhận về chính trị và kinh tế, và bản đồ Mercator đã khiến tài nguyên, dân số, triển vọng đầu tư của châu Phi bị đánh giá thấp.
Vì vậy, cuộc bỏ phiếu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc vào đầu tháng Chín vừa rồi là một sự kiện đặc biệt thú vị liên quan đến khoa học địa lý. Với 164 phiếu thuận, một phiếu chống và sáu phiếu trắng, các nước thông qua nghị quyết do Togo thay mặt nhóm châu Phi thương lượng, kêu gọi dùng phép chiếu Equal Earth cùng những bản đồ giữ đúng tỉ lệ diện tích. Văn bản gọi đây là hành động vì “công bằng nhận thức”, cho rằng bản đồ cũ đã góp phần “thu nhỏ mang tính biểu tượng” cả một châu lục.
Có một sự kiện cũng rất thú vị đã xảy ra vài giờ trước cuộc bỏ phiếu. Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot tuyên bố nước ông sẽ từ bỏ tấm bản đồ của Mercator. Trên bản đồ mới, chính nước Pháp sẽ nhỏ đi. Một quốc gia chấp nhận trông bé lại để thế giới được vẽ đúng hơn, đó thực sự là một lựa chọn đầy ý nghĩa. Ngoại trưởng Togo Robert Dussey nói gọn: “Một thế giới công bằng bắt đầu từ một tấm bản đồ công bằng”.
Nhưng sẽ là ngây thơ nếu tin rằng chỉ cần đổi bản đồ là có sự thật. Chính nghị quyết của Liên Hợp Quốc cũng đã thừa nhận một điều mà không lá phiếu nào giải quyết được: Không thể trải một mặt cầu lên mặt phẳng mà không làm méo thứ gì đó. Diện tích, hình dạng, khoảng cách, phương hướng, người vẽ buộc phải hy sinh ít nhất một điều gì đó. Phép chiếu Equal Earth giữ đúng diện tích nhưng kém hiệu quả hơn Mercator khi dùng để dẫn đường.
Và cũng như mọi vấn đề, không phải quốc gia nào cũng đồng thuận. Ukraine ủng hộ mục tiêu sửa lại hình ảnh châu Phi nhưng bỏ phiếu trắng, vì lo cách một số bản đồ thể hiện vùng lãnh thổ đang tranh chấp có thể mở ra “chiếc hộp Pandora”. Liên minh châu Âu ủng hộ nghị quyết, song qua đại diện Ireland nhấn mạnh văn bản chỉ nói về kích thước, không liên quan chủ quyền hay biên giới. Mỹ, nước duy nhất bỏ phiếu chống, cho rằng Liên Hợp Quốc đang sa vào một tranh luận mang màu sắc ý thức hệ thay vì lo chuyện hòa bình, thịnh vượng. Người ta có thể không đồng tình với Washington, nhưng phản ứng ấy vô tình xác nhận luận điểm của phía châu Phi: Nếu bản đồ chỉ là kỹ thuật, đã chẳng ai phải tranh cãi nhiều đến vậy.
Nghị quyết nói trên của Liên Hợp Quốc không ràng buộc, cũng không cấm đoán. Tấm bản đồ của Mercator vẫn là lựa chọn tốt nhất để dẫn đường, và các ứng dụng chỉ đường sẽ còn dùng nó lâu dài. Như hai nhà địa lý Jack Swab và Derek Alderman (Đại học Tennessee) viết trên The Conversation, không phép chiếu nào tốt cho mọi mục đích. Lỗi không nằm ở người vẽ, mà ở thói quen dùng một công cụ sai chỗ suốt mấy trăm năm mà ít ai đặt câu hỏi.
Giá trị lớn nhất của lá phiếu, vì thế, là lời nhắc rằng mọi tấm bản đồ đều là một lựa chọn: giữ gì, bỏ gì, đặt ai ở giữa. Bởi thế, khi ta dạy trẻ đọc bản đồ, có lẽ cũng nên dạy luôn chúng nghĩ về ba câu hỏi: ai vẽ, vẽ cho ai, và vẽ để làm gì. Suy cho cùng, một tấm bản đồ công bằng không thay đổi địa lý mà thay đổi cách ta nhìn thế giới. Và cách nhìn, xưa nay, vẫn là điểm khởi đầu của cách đối xử.
Nửa thế kỷ đi tìm tấm bản đồ khác
Quan điểm phê phán phép chiếu Mercator thực ra không phải chuyện mới. Năm 1973, nhà sử học Đức Arno Peters công bố bản đồ thế giới mang tên ông, từ đó thường được dùng như một phương án thay thế. Giới hoạt động về sau còn đặt ra khái niệm “chủ nghĩa thực dân bản đồ”. Phép chiếu Equal Earth do một nhóm chuyên gia quốc tế phát triển năm 2018 là ứng viên mới nhất. Chiến dịch #CorrectTheMap đã thu được hơn 11.000 chữ ký trực tuyến. Togo đặt mục tiêu sửa sách địa lý trước cuối năm. Theo Reuters, nước này còn dự định cùng UNESCO, Liên minh châu Phi tổ chức hội nghị tại thủ đô Lomé trong quý 1 năm sau để bàn cách triển khai.