Liên minh cầm quyền mất đa số ghế ở cả hai viện Quốc hội lần đầu tiên kể từ năm 1955, đẩy Thủ tướng Nhật Shigeru Ishiba vào tình thế yếu chưa từng có.
Tại phòng họp báo tối muộn ngày 20/7 ở Tokyo, Thủ tướng Shigeru Ishiba tuyên bố sẽ tiếp tục tại vị vì “trách nhiệm với quốc gia”. Nhưng đằng sau sự điềm tĩnh ấy là thực tế không thể phủ nhận: Ông vừa hứng chịu thất bại bầu cử lần thứ hai liên tiếp trong chưa đầy một năm, rơi vào thế yếu chưa từng thấy khi liên minh LDP-Komeito mất quyền kiểm soát Thượng viện.
Phe đối lập trỗi dậy mạnh mẽ
Cuộc bầu cử ngày 20/7 trở thành một cuộc “trưng cầu dân ý” không chính thức đối với chính phủ của ông Ishiba với kết quả thảm hại.
Liên minh cầm quyền gồm Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và đảng Komeito (Công Minh) chỉ giành được 47 trong số 125 ghế tranh cử (LDP 39 ghế, Komeito 8 ghế), thấp hơn ngưỡng 50 ghế cần thiết để duy trì đa số, theo AP.
Khi cộng dồn với 75 ghế không bầu lại, liên minh hiện chỉ còn 122 ghế trong tổng số 248 ghế Thượng viện.
Thất bại này diễn ra trong bối cảnh tâm lý bất mãn kinh tế lan rộng. Theo Nikkei, lương thực tế tại Nhật giảm 2,9% so với cùng kỳ năm ngoái tính đến tháng 5, đánh dấu tháng thứ 5 liên tiếp sụt giảm. Chỉ số giá tiêu dùng lõi tăng 3,3% trong tháng 6, vượt xa mục tiêu lạm phát 2% của Ngân hàng Trung ương.
Các đảng đối lập tận dụng hiệu quả làn sóng bất mãn này. Đảng Dân chủ vì Nhân dân (DPP) tăng vọt từ 4 lên 17 ghế, trong khi Đảng Dân chủ Lập hiến (CDP) giành được 22-26 ghế, giữ vai trò đối lập chính.
Tuy nhiên, nhân tố gây bất ngờ nhất là sự bứt phá của Đảng Dân túy cực hữu Sanseito, vọt từ 1 lên 13-16 ghế.
Với khẩu hiệu “Người Nhật trước tiên”, đảng này nhấn mạnh hạn chế nhập cư, siết mua bán bất động sản cho người nước ngoài và cắt giảm thuế tiêu dùng. Những thông điệp đơn giản nhưng trực diện đã chạm đến tâm lý cử tri bảo thủ, đặc biệt giới trẻ và tầng lớp trung lưu.
Khảo sát của Kyodo News cho thấy khoảng 20% cử tri dưới 30 tuổi bầu cho Sanseito hoặc DPP, dấu hiệu giới trẻ rời xa các chính đảng truyền thống.
Một cử tri nữ 30 tuổi cho biết lý do ủng hộ Sanseito là vì “người Nhật bây giờ rất khó mua nhà, trong khi lương không tăng”.
Sức ép ngày càng tăng
Dù tuyên bố không từ chức nhưng ông Ishiba đối mặt áp lực khổng lồ từ mọi phía.
Trong nội bộ LDP, các tiếng nói yêu cầu Thủ tướng chịu trách nhiệm ngày một gia tăng. Cựu Phó Thủ tướng Taro Aso - một trong những nhân vật quyền lực nhất LDP - phát biểu với đài TV Asahi rằng ông “không thể chấp nhận” việc Ishiba tiếp tục làm Thủ tướng.
Chuyên gia Tobias Harris từ Japan Foresight nhận định với báo New York Times: “Tôi không thấy LDP có thể giữ lại một người đã đưa họ đến thất bại ở cả hai viện”. Ông cảnh báo chính phủ có thể đối mặt “cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm hoặc thậm chí phải giải tán Quốc hội”.
Việc tìm kiếm đối tác chính trị cũng gặp khó khăn. Theo Japan Forward, lãnh đạo Sanseito Sohei Kamiya tuyên bố không gia nhập liên minh cầm quyền trừ khi có thống nhất chính sách cụ thể. Các lãnh đạo đối lập khác như Yuichiro Tamaki (DPP) hay Yoshihiko Noda (CDP) cũng bác bỏ khả năng liên minh.
Về đối ngoại, ông Ishiba tiếp tục chịu áp lực từ Mỹ khi Tổng thống Donald Trump cảnh báo áp thuế 25% lên hàng hóa Nhật từ ngày 1/8 nếu không có tiến triển trong đàm phán thương mại. Việc mất đa số Thượng viện khiến chính phủ khó đưa ra nhượng bộ mà không bị chỉ trích yếu kém.
Theo bài phân tích của Japan Forward, thái độ không dứt khoát của ông Ishiba trong các vấn đề then chốt từ cải cách thuế, nhập cư đến quốc phòng khiến các cử tri bảo thủ thất vọng. Ông “không thể hiện lập trường rõ ràng” trong sửa đổi Hiến pháp hay cải cách hoàng gia, đồng thời “không phản ứng quyết liệt” với hành động khiêu khích từ Trung Quốc.
Chuyên gia Norihiro Yamaguchi từ Oxford Economics dự báo với Reuters: “Sau khi mất đa số ghế ở cả hai viện, chính phủ của ông Ishiba sẽ rất khó thông qua luật và buộc phải đàm phán với phe đối lập từng vấn đề một”.
Thị trường tài chính phản ứng thận trọng với khả năng bế tắc chính sách hoặc gia tăng chi tiêu công. Dù chỉ số Nikkei tăng nhẹ trong phiên giao dịch tương lai và đồng yên lên giá, các nhà phân tích cho rằng khả năng bế tắc chính sách hoặc gia tăng chi tiêu công sẽ là hai kịch bản chính có thể xảy ra trong thời gian tới.
