Nhiều năm qua, tại Nghĩa trủng Phước Ninh thường tổ chức lễ tế vong linh anh hùng nghĩa sĩ hy sinh ở buổi đầu Đà Nẵng kháng Pháp xâm lược (kể từ ngày 1/9/1858). Mỗi khi kỷ niệm sự kiện này lại nhắc gợi về mạch nguồn lịch sử đã trở thành di sản ký ức không phai của xứ Quảng.
Vắn tắt sử liệu có ghi Nghĩa trủng Phước Ninh được lập từ năm 1876, là nơi quy tập hài cốt những người đã hy sinh trong những trận Pháp đánh Đà Nẵng từ 1858 đến 1860, với hơn 1.500 ngôi mộ (sau được di dời lên Nghĩa trủng Hòa Vang và nghĩa trang Sơn Gà). Theo các nhà nghiên cứu, nơi đây cùng Nghĩa trủng Khuê Trung là những “nghĩa trang liệt sĩ đầu tiên” của cả nước và đã được công nhận di tích quốc gia.
Không quy mô bằng Nghĩa trủng Phước Ninh, nhưng nhiều nơi trên đất Đà Nẵng (với cả địa bàn thành phố mới) cũng lưu vết di tích lịch sử nơi an táng những người hy sinh vì đại nghĩa, vị quốc vong thân chống thực dân Pháp xâm lược. Chẳng hạn như các nghĩa trủng ở Tiên Phước, Hiệp Đức, Điện Bàn, Đại Lộc,…
Những ngày đầu tấn công vào Vũng Thùng, Sơn Chà, thành Điện Hải, liên quân Pháp - Tây Ban Nha đã thất bại trước sự kháng cự oanh liệt của dân binh xứ Quảng, như câu thơ công chúa Mai Am ghi lại: “Thú Tây chạy khỏi vùng sa bắc/Lửa hiệu tàn im đất bến Nam”.
Thất bại vào Đà Nẵng đầu tiên, nhưng rồi về sau thực dân Pháp tìm nơi khác, cách khác để thực hiện thành công cuộc xâm lăng và đặt ách đô hộ lên nước ta.
Tuy vậy, chưa bao giờ người xứ Quảng thúc thủ trước quân thù, phong trào Nghĩa hội Quảng Nam tiếp tục bùng lên, lan tỏa khắp cả Nam - Ngãi - Bình - Phú.
Bao nhiêu anh hùng, nghĩa sĩ đã hy sinh vì đại cuộc này, đã gửi máu xương hòa vào đất đai sông núi, để rồi người Quảng không quên tế tự, tri ân, khói hương vẫn đượm lòng tưởng tiếc suốt hàng trăm năm. Mạch nguồn lịch sử yêu nước vẫn rì rầm chảy trong lòng xứ sở dù trải qua bao chuyện vật đổi sao dời.
Lòng yêu nước vẫn được sĩ phu xứ Quảng hun đúc trong thơ văn, chảy tuôn khát vọng chống giặc xâm lăng luôn hằn sâu tâm trí: “Ước chi nay có Trần Hưng Đạo/ Lập lại Đằng giang trận thứ hai!” (thơ Trần Quý Cáp, Nguyễn Q. Thắng dịch).
Còn trong văn nghệ dân gian, rất nhiều câu ca nhắc lại sự kiện Tây đến Vũng Thùng, cửa Hàn, như: “Từ ngày Tây lại cửa Hàn/đào sông Câu Nhí, bòn vàng Bông Miêu”; hoặc chuyện loạn li vì quê hương đầy bóng giặc: “Từ ngày Tây lại sứ sang/ vì đồng xu bạc giác thiếp với chàng xa nhau”…
Vì vậy, sự kiện 1/9/1858 mở đầu cuộc kháng Pháp, rồi đến 8/3/1965 mở đầu cuộc kháng Mỹ, là những dấu mốc khắc ghi lịch sử của Đà Nẵng, xứ Quảng, có tác động rộng ra với cả nước, mang ý nghĩa tầm vóc của vùng đất “đi trước”, “đứng đầu” trong hành trình chống giặc ngoại xâm.
Năm tháng vẫn trôi đi nhưng những di sản ký ức tiền nhân trao lại cho hôm nay, có cả bề dày truyền thống yêu nước và cách mạng. Thử dạo qua những sớm chiều tháng Tám ở thành phố bên sông Hàn, ký ức ấy lại sống dậy khi nhắc gợi các sự kiện kháng chiến, với những người đã hy sinh vì đại nghĩa.
Cái chữ “nghĩa” thật đầy ám ảnh trong văn bia Nghĩa trủng Phước Ninh, khiến cho chúng ta cần suy ngẫm, rằng “Phàm mọi việc ở đời, cũng chỉ vì nghĩa và vì lợi mà thôi. Người quân tử chỉ nghĩ đến điều nghĩa mà dốc vào việc thiện, dù việc nhỏ nào cũng không bỏ qua. Kẻ tiểu nhân chỉ nghĩ đến lợi mà nhác làm việc thiện, hễ thấy lợi thì không việc gì không làm”.
Thiển nghĩ, thành phố nào giữ được di sản lịch sử để nghiệm sinh về giá trị độc lập, tự do, hòa bình và mong ước thịnh vượng thành nơi đáng sống, khi và chỉ khi phần đông con người trong cộng đồng ấy biết nghĩ và làm việc nghĩa.
Và như thế mới giữ được hồn cốt trong giang sơn cẩm tú: “Nước Vũng Thùng trong xanh dào dạt, thấm nhuần lòng đất; dòng sông Hàn ôm vây mạch đất, uốn khúc quanh co”…
