Đánh thức kho tàng di sản văn hóa phi vật thể và tư liệu

Kho tàng tư liệu phong phú

Nhiều năm nay, miếu Quan Công (chùa Ông), nằm trên đường Trần Phú (phường Hội An) là điểm đến tâm linh quen thuộc của người dân và du khách. Dù vậy, ít ai biết nơi đây đang lưu giữ tấm biển gỗ khắc bài thơ của tướng quân Nguyễn Nghiễm, thân sinh đại thi hào Nguyễn Du, gắn với một giai đoạn lịch sử đặc biệt của vùng đất xứ Quảng.

Tấm biển gỗ tại chùa Ông không chỉ là hiện vật có giá trị về mặt văn chương mà còn gợi mở những câu chuyện lịch sử, văn hóa cần tiếp tục được nghiên cứu, xác minh và giới thiệu. Đây cũng là một minh chứng cho thấy, phía sau những di tích quen thuộc vẫn còn nhiều lớp trầm tích tư liệu chưa được công chúng biết đến đầy đủ.

Tại Đà Nẵng, nguồn tư liệu quý không chỉ hiện diện trong các bảo tàng hay di tích đã được xếp hạng mà còn phân tán tại đình làng, nhà thờ tộc, nhà thờ tiền hiền và các cơ sở tín ngưỡng truyền thống.

Qua nhiều thế hệ, người dân vẫn cẩn thận gìn giữ sắc phong, địa bạ, hương ước, gia phả, văn bản Hán Nôm, hoành phi, liễn đối, văn bia... Mỗi loại hình đều chứa đựng những thông tin riêng về quá trình khai phá đất đai, tổ chức cộng đồng, phong tục, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân.

Bên cạnh di sản tư liệu, kho tàng văn hóa phi vật thể cũng phong phú với các làn điệu vè, lý, sử thi, tri thức dân gian, tập quán xã hội, nghi lễ tín ngưỡng và hình thức diễn xướng truyền thống. Những giá trị này được hình thành trong đời sống cộng đồng, gắn với không gian sinh hoạt và được trao truyền qua từng thế hệ.

Tại đình làng Túy Loan (xã Hòa Vang), di tích có lịch sử lâu đời của thành phố, hiện còn lưu giữ 25 sắc phong của triều Nguyễn, gồm 20 sắc phong thần và 5 sắc phong tiền hiền; một tấm bia có niên đại Thành Thái thứ nhất (1889), cùng nhiều hoành phi, liễn đối hơn 100 năm tuổi. Đây là những tài sản quý, phản ánh lịch sử hình thành, tín ngưỡng và truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương.

Ông Đặng Công Ba, bậc cao niên trong làng kể, trước đây người được giao giữ sắc phong phải có uy tín, đức độ, được dân làng kính trọng. Hiện, các sắc phong được bảo quản trong hộp gỗ đặt tại nhà thờ phái nhì tộc Đặng Công. Việc xem và thực hiện các nghi thức liên quan đến sắc phong vẫn gắn với lệ làng.

“Hằng năm, vào dịp cúng đình, đại diện dân làng muốn vào rước sắc phong phải chuẩn bị hương đèn, trầu rượu để thỉnh xin. Đây cũng là cách thể hiện sự trân trọng của cộng đồng đối với di sản cha ông”, ông Ba nói.

Rà soát, xây dựng cơ sở dữ liệu

Những năm qua, công tác kiểm kê và bảo tồn di sản tư liệu tại Đà Nẵng đạt được một số kết quả tích cực. Năm 2021, Bảo tàng Đà Nẵng lần đầu tiên thực hiện kiểm kê, bảo tồn hơn 300 sắc phong và di sản tư liệu lưu giữ tại các đình, chùa, di tích trên địa bàn thành phố (cũ).

Tương tự tại Hội An, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An đã thu thập, sao chụp hơn 2.000 trang tài liệu gốc, hơn 4.500 trang tư liệu bản sao, 500 bản rập thác bản văn bia, 800 bản in mộc bản và 63 sắc phong. Nguồn tư liệu này góp phần bổ sung cơ sở nghiên cứu, nhận diện những giá trị lịch sử, văn hóa của đô thị cổ.

Dù vậy, những kết quả trên mới phản ánh một phần kho tàng di sản tư liệu của thành phố. Chỉ riêng địa bàn tỉnh Quảng Nam (cũ), thống kê sơ bộ cho thấy đã có hơn 450 văn bia, 1.200 sắc phong, 6.000 hoành phi, liễn đối, cùng đó là hàng trăm bi ký, văn bia Chăm và nhiều loại hình tư liệu khác vẫn chưa được kiểm kê, biên dịch.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, dự kiến trong giai đoạn 2026 - 2027, đơn vị sẽ tổ chức kiểm kê tổng thể di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu trên địa bàn; qua đó nhận diện, đánh giá thực trạng những di sản có nguy cơ mai một.

Trên cơ sở kết quả kiểm kê, cơ quan chuyên môn lựa chọn các di sản tiêu biểu, lập danh mục trình UBND thành phố phê duyệt đưa vào danh mục kiểm kê. Riêng với các di sản tư liệu, trên nền tảng này, cũng sẽ từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành, tiến tới số hóa những tư liệu có giá trị, phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng cho biết, di sản tư liệu là một trong những loại hình được Luật Di sản văn hóa năm 2024 quy định đầy đủ và có hệ thống. Đây cũng là lần đầu tiên công tác kiểm kê, nhận diện, bảo vệ và phát huy giá trị di sản tư liệu được đặt ra như một nhiệm vụ độc lập trong hệ thống quản lý nhà nước về di sản văn hóa.

Theo ông Thiện, kiểm kê không chỉ nhằm thống kê số lượng tư liệu, tài liệu mà còn giúp xác định giá trị, nguồn gốc, tình trạng bảo quản và chủ thể đang lưu giữ. Đây là cơ sở để cơ quan chuyên môn đề xuất phương án bảo vệ phù hợp, đồng thời xác định những tư liệu cần ưu tiên nghiên cứu, sao lưu hoặc số hóa.

Với di sản văn hóa phi vật thể, quá trình kiểm kê cũng sẽ ghi nhận đầy đủ chủ thể thực hành, không gian văn hóa, hoàn cảnh hình thành và phương thức trao truyền. Những yếu tố này có ý nghĩa quan trọng bởi giá trị của di sản không chỉ nằm ở nội dung được lưu giữ mà còn thể hiện qua cách cộng đồng thực hành, gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau.

Vì vậy, quá trình kiểm kê cần có sự phối hợp giữa ngành văn hóa, chính quyền cơ sở, các nhà nghiên cứu và cộng đồng nắm giữ di sản; hướng tới hệ thống, số hóa các di sản tư liệu, di sản văn hóa phi vật thể một cách khoa học, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối di sản. Khi tư liệu được nhận diện, bảo quản và giới thiệu đúng cách; tri thức bản địa, tập quán và nghi lễ tiếp tục được thực hành... sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại; đặc biệt tiếp tục được trao truyền qua nhiều thế hệ và trở thành nguồn lực văn hóa cho sự phát triển bền vững của thành phố.