Địa đạo Kỳ Anh, tiếng vọng từ lòng đất

Ở đây, điều khiến người ta ấn tượng không phải là chiều dài hơn 32 cây số của địa đạo mà chính là câu chuyện về một ngôi làng đã hóa thành pháo đài và niềm tin của những con người bình dị trong những tháng năm dài của chiến tranh hủy diệt.

Lòng dân làm nên kỳ tích

Về thăm Địa đạo Kỳ Anh, cách thành phố Đà Nẵng 80 cây số về phía Nam, chúng tôi như được quay về quá khứ hào hùng trong công cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.

Trong khi chúng tôi cùng đoàn khách nước ngoài lần lượt xuống địa đạo tham quan hầm chỉ huy, trạm cứu thương, rồi vào một đoạn địa đạo được phục chế thì nhà báo Nguyễn Hữu Đổng, Phó Giám đốc Báo và phát thanh, truyền hình Đà Nẵng, đã rất chu đáo đi tìm thông tin cho tôi về địa đạo, trông anh khác nào một hướng dẫn viên du lịch.

Địa đạo này được công nhận Di tích lịch sử quốc gia năm 1997, nhưng do công tác thông tin chưa đúng mức nên nhiều người chưa biết đến, cho dù di tích mang trong lòng nó bao chiến tích của một thời hào hùng.

Lần giở trang sử, mới thấy Địa đạo Kỳ Anh ra đời như một sáng tạo thần kỳ, thể hiện quyền được sống và tinh thần chiến đấu chống quân xâm lược của nhân dân ta.

Năm 1965, khi vùng Đông Tam Kỳ chìm trong khói lửa, Mỹ và quân đội Sài Gòn thực hiện chiến lược “Bình định nông thôn”, mở rộng chiến dịch bắt bớ, càn quét, đánh phá, lấn chiếm vùng giải phóng, trong đó có xã Kỳ Anh, nơi có phong trào cách mạng hoạt động mạnh. Thời điểm đó Đảng bộ địa phương đã chỉ đạo xây dựng Địa đạo Kỳ Anh, hoàn thành vào năm 1967.

Được biết, lực lượng đào địa đạo lúc đó là bộ đội, dân quân du kích và người dân địa phương, phải bí mật đào vào ban đêm với dụng cụ thô sơ là cuốc, xẻng, xà beng dưới ánh đèn bạch lạp tù mù. Trong 2 năm, người dân đào được chiều dài khoảng 32 cây số đường hầm qua các thôn Thạch Tân, Vĩnh Bình.

Dưới lòng đất, người dân dùng cọc tre và phên tre gia cố những nơi xung yếu. Đất đào được chuyển đi từng thúng nhỏ để đắp hầm trú ẩn, đắp nền nhà hay đổ ra sông, đầm để tránh sự phát hiện của địch.

Điều kỳ diệu là Địa đạo Kỳ Anh chỉ cách trụ sở chính quyền chế độ cũ 7 cây số và cách căn cứ nơi quân Mỹ đóng quân chỉ khoảng 2 cây số, nên nơi đây được xem là vùng chiến lược của cách mạng, đóng vai trò hết sức quan trọng.

Cấu trúc địa đạo theo dạng mạng lưới với nhiều nhánh thông nhau, gồm hầm chỉ huy, hầm cứu thương, hầm chứa lương thực, vũ khí, hầm chiến đấu. Miệng hầm, cửa thoát hiểm được ngụy trang dưới nhà dân, bụi cây, giếng nước và cả đình làng Thạch Tân.

Địa đạo có chiều cao trung bình 0,8-1m, rộng 0,5-0,8m. Vì vậy đi dưới địa đạo phải khom người, lần từng bước một.

Hiện nay, một phần địa đạo được phục dựng, gồm đoạn địa đạo dài khoảng 110m, đình Thạch Tân, nhà trưng bày, hầm cứu thương, hầm chỉ huy.

Hôm chúng tôi ghé thăm, gặp một đoàn khách nước ngoài. Dù bên ngoài trời nắng nóng nhưng họ vẫn theo chân hướng dẫn viên đi khắp khu di tích. Tôi quan sát khi tham quan địa đạo, cả đoàn từ già đến trẻ ai cũng đều chui xuống hầm và đi hết quãng địa đạo được phục dựng dưới lòng đất men theo đường làng.

Nhiều người bất ngờ khi miệng hầm địa đạo đôi khi chỉ là một góc khuất sau nhà thờ, hay bên dưới cây rơm, gian bếp, còn lỗ thông hơi địa đạo lại nằm dưới những bụi tre, lối ra thì nằm bên chiếc ao làng xâm xấp nước.

Theo lời kể của người dân địa phương, đầu năm 1966, khi địa đạo mới hình thành thì quân địch càn vào làng. Do phát hiện được một miệng hầm, địch kêu gọi cán bộ, dân quân đầu hàng nhưng bị chống trả quyết liệt. Cuối cùng quân địch dã man bơm chất độc vào hầm làm 11 cán bộ, quân dân hy sinh.

“Địa đạo Kỳ Anh âm ỉ một ngọn lửa kháng chiến có thể bùng lên thiêu đốt bất kỳ một đội hình xe tăng, một tiểu đoàn địch nào. Địa đạo trở thành nơi giúp quân dân Kỳ Anh kiên cường bám trụ, bảo tồn lực lượng, tổ chức phản công, tập kích địch bất ngờ và giữ vững địa bàn”, nhà báo Nguyễn Hữu Đổng cho biết.

Có thể nói Địa đạo Kỳ Anh không chỉ là một công trình quân sự mà còn là hình hài của chiến tranh nhân dân. Và chính lòng dân đã làm nên một địa đạo mà bom đạn và những trận càn quét của kẻ địch vẫn không thể khuất phục.

Trong một thời gian dài, địa đạo như tấm khiên vững chắc che chở an toàn cho cán bộ, quân và dân địa phương trong các đợt càn quét, pháo kích của quân địch.

Ngày nay, Địa đạo Kỳ Anh trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.

Phát huy giá trị di tích địa đạo

Hôm trước khi chúng tôi về đây, báo chí đưa tin ông Nguyễn Khắc Toàn, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Đà Nẵng vừa có chuyến thăm phường Bàn Thạch và khảo sát Di tích lịch sử Địa đạo Kỳ Anh.

Sau khi dâng hương tại Đình làng Thạch Tân, nghe lãnh đạo địa phương báo cáo về công tác bảo tồn di tích, ông Toàn đề nghị các cơ quan, đơn vị và phường Bàn Thạch tiếp tục nghiên cứu giải pháp bảo tồn, tu bổ phù hợp, giữ gìn giá trị của địa đạo. Đồng thời tiếp tục tổ chức tham quan, trưng bày giới thiệu để phát huy tốt giá trị di tích trong giáo dục truyền thống và phục vụ du lịch.

Giờ đây về thăm, chúng tôi xuống hầm men theo một đoạn Địa đạo Kỳ Anh được phục dựng hơn một trăm mét chỉ trong ít phút. Nhưng để hình dung được 32 cây số địa đạo từng chạy miên man dưới lòng đất với công cụ thô sơ được đào trong chiến tranh, tôi nghĩ để hiểu thấu có lẽ cần nhiều hơn những bước chân.

Bởi Địa đạo Kỳ Anh là một trong những biểu tượng của thế trận chiến tranh nhân dân. Đây là nơi để các thế hệ tiếp nối học hỏi về sự sáng tạo, dũng cảm và gan dạ của thế hệ cha ông đi trước, là niềm tự hào của thế hệ mai sau. Địa đạo nằm trong lòng đất, nhưng trước hết nó được hình thành từ lòng dân.

Anh Hoàng Ngọc Sỹ, một du khách đến từ Quảng Trị xúc động chia sẻ: “Địa đạo này được đào bí mật ở trong làng để quân, dân địa phương ẩn nấp và chiến đấu. Nơi đây thể hiện ý chí và sức mạnh của quân và dân ta, thật đáng khâm phục…”.

Nói về sự hy sinh mất mát của người dân địa phương trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, một con số làm nhức nhối niềm đau: Trong chiến tranh, chỉ tính riêng làng Thạch Tân có 140 hộ gia đình với hơn 600 người dân nhưng có đến 203 liệt sĩ và 59 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Trải qua 2 cuộc kháng chiến, toàn xã Tam Thăng có 1.252 liệt sĩ và 237 Bà mẹ Việt Nam anh hùng.

Để phát huy truyền thống của quê hương anh hùng, các ngành chức năng và chính quyền địa phương đã có bước đi đúng hướng trong bảo tồn, phục chế di tích.

Đó là việc tu bổ lại ngôi đình làng Thạch Tân, để khách tham quan có thể thắp hương tưởng niệm tiền nhân khai khẩn vùng đất lập làng; tưởng nhớ những thế hệ cán bộ, dân quân đã anh dũng chiến đấu, hy sinh để bảo vệ quê hương, đất nước.

Về thăm Địa đạo Kỳ Anh, đi vòng quanh làng có nhiều điểm di tích bổ trợ có giá trị, như bên cạnh đình Thạch Tân có cây rỏi mật cao đã hơn 500 tuổi, được coi là “chứng nhân” của cuộc kháng chiến.

Nằm giữa vùng cát trắng từng bị bom cày đạn xới, cây rỏi mật trở thành “đài quan sát” cho bộ đội, dân quân du kích qua nhiều trận đánh. Giờ cây rỏi mật này đã được xác nhận Cây di sản Việt Nam, là một điểm check-in cho du khách mỗi lần về thăm khu di tích.

Và sau cùng khi kết thúc một vòng quanh địa đạo, du khách còn được xem các mẹ, các chị ở làng Thạch Tân dệt chiếu cói.

Theo người dân địa phương, nghề dệt chiếu cói ở đây có từ lâu đời, đã nuôi sống bao thế hệ dân làng và góp phần to lớn vào việc nuôi giấu cán bộ cách mạng dưới lòng Địa đạo Kỳ Anh. Cho dù chiến tranh khốc liệt, chiếc khung dệt chiếu vẫn được người dân giữ gìn như vật bất ly thân.

Sau năm 1975, những người mẹ, người bà - những nữ du kích năm xưa vẫn tiếp tục dệt chiếu nuôi nấng thêm nhiều thế hệ trưởng thành.

Một lần đến thăm Địa đạo Kỳ Anh, điều mang theo về không chỉ là ấn tượng về một công trình của lòng dân. Đó còn là một khoảng lặng để lắng nghe tiếng vọng của lịch sử.

Bất chợt tôi nghĩ cái còn lại của địa đạo hôm nay vượt lên trên những đường hầm, đó chính là sức mạnh của lòng dân đã làm nên công trình ấy.

Có lẽ khi lãnh đạo thành phố mong muốn phát huy giá trị của di tích Địa đạo Kỳ Anh là muốn nói đến ý nghĩa này - công trình sáng tạo của người dân trong gian khó của khói lửa chiến tranh cần được kế thừa, phát huy trong nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội để xây đắp cuộc sống mới hôm nay.