Văn hóa

Giữ hồn Cơ Tu bên nhịp sống hiện đại

PƠLOONG PLÊNH • 22/11/2026 09:00

ĐNCT - Đà Nẵng ngày hôm nay vẽ nên một không gian rộng lớn. Từ những ô cửa kính rực sáng ánh đèn của phố thị ven biển, vươn dài qua dải đồng bằng trù phú, để rồi chạm đến những ngút ngàn xanh thẳm của đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ nơi có bạt ngàn lim xanh, mun đen, pơmu, đa, dổi, đỗ quyên cổ hơn ngàn năm tuổi.

Lễ hội sống động theo từng câu chuyện văn hóa của người Cơ Tu. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC
Lễ hội sống động theo từng câu chuyện văn hóa của người Cơ Tu. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Trong không gian mở rộng ấy, một cõi rêu phong và hùng vĩ đang đập những nhịp đập thiết tha: Cộng đồng người Cơ Tu với 59.630 con người, chiếm tới 36,34% tổng số thành phần dân tộc của thành phố, có tới 57.995 nhân khẩu đang neo giữ cuộc đời mình ở dải đất phía Tây thành phố thân thương.

Nhưng nhìn vào những con số thống kê của thành phố, lòng người làm văn hóa không khỏi chùng xuống: tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo ở vùng cao núi thẳm vẫn còn gần một nửa (48,48%).

Làm sao để ngọn lửa bếp hồng trong ngôi nhà sàn, gươl, nhà dài... được ví như trái tim của làng của người Cơ Tu không bị lạnh bởi cái đói, cái nghèo, và bởi những đổi thay của thời cuộc.

Tiếng trống chiêng trăn trở

Tôi vẫn nhớ về ngôi làng Cơ Tu ở thôn Pơrning cũ, nay là thôn Lăng, xã Tây Giang hay những triền non bên làng Bhơhôồng, xã Sông Kôn... như những nốt trầm trong bản hòa âm đô thị.

Ở đó, mái gươl sừng sững giữa trời, với cây cột zi-râng-mỏỏng (cột bố tượng trưng cho già làng) hiên ngang chống đỡ bầu trời, với mái lá cọ, lá tranh chắt chiu từ sương gió, chưa bao giờ chỉ là một công trình kiến trúc vô tri.

Đó là “linh hồn” của dân làng, là nơi cội nguồn được nhắc nhớ, là nơi tiếng trống, chiêng, thanh la, nhạc cụ, lời dân ca, nói lý - hát lý Cơ Tu ngân lên để xua đi muộn phiền và kết dính tình người.

Trăn trở về nếp sống và không gian sinh hoạt tâm linh của buôn làng giữa cơn lốc đô thị hóa, già làng Cơlâu Nhấp (thôn Lăng) chậm rãi nâng chén trà, ánh mắt đượm buồn nhìn về phía mái gươl cổ:

“Gươl là cái gốc của người Cơ Tu mình. Có gươl thì làng mới có hồn, dân làng mới biết tìm về mà lắng nghe lời hay lẽ phải, nghe chuyện xưa tích cũ.

Bây giờ làm nhà bê tông, mở đường lớn thì tốt thật đấy, nhưng nếu để cái gươl vắng bóng, để người trẻ không còn muốn bước chân vào gươl họp làng nữa, thì người Cơ Tu mình giống như cây cổ thụ mất đi cái rễ cây dưới gốc.

Giữ văn hóa là phải giữ từ mái gươl, nhà sàn, nhà dài, giữ cái tình làng nghĩa xóm bên bếp lửa hồng luôn sáng tình làng nước, làng còn nước còn!”.

Nhưng thời gian chẳng đợi ai bao giờ. Gỗ rừng ngày càng khan hiếm, những quy định bảo vệ sinh thái ngặt nghèo khiến việc dựng lên một mái gươl truyền thống bằng gỗ, tranh tre, lá cọ trở nên nhọc nhằn hơn bao giờ hết.

Đô thị hóa kéo theo sự giao thoa mạnh mẽ. Con cháu chúng ta hôm nay lớn lên giữa tiếng còi xe, giữa ánh sáng điện thoại và những dòng thông tin phẳng lì trên không gian mạng.

Tiếng mẹ đẻ, thứ tiếng róc rách như suối ngàn, thấm đẫm triết lý nhân sinh của ông cha đôi khi thưa vắng dần trong những mái nhà sàn, gươl, nhà dài... nhường chỗ cho sự bận rộn mưu sinh.

Nói về tiếng nói và những câu nói lý, hát lý đang ngày một mai một trong giới trẻ, già làng Cơlâu Blao trầm ngâm:

“Tiếng nói Cơ Tu mình róc rách như nước suối mát Ra-ai, sâu sắc như cái bụng của rừng. Nói lý, hát lý là cách ông bà dạy con cháu biết sống có nghĩa có tình, biết bảo vệ cây rừng, nguồn nước.

Thế nhưng bây giờ lũ trẻ đi học xa, ra phố làm ăn, về làng chỉ toàn nói tiếng phổ thông.

Tới đây, nếu không tổ chức được những lớp dạy tiếng mẹ đẻ ngay tại gươl, không cho tụi nhỏ tập hát lý, dân ca từ lúc còn ẵm ngửa, thì chừng mươi măm năm nữa, tiếng trống, chiêng có rung lên cũng chẳng còn ai hiểu được ý sâu bên trong đó nữa...”.

Giao thoa văn hóa tựa như cơn gió lớn thổi qua thung lũng. Nó mang đến luồng gió mới, mở ra con đường học hành, y tế, giao thương, nhưng nếu không vững gốc, cơn gió ấy sẵn sàng quật ngã những thân cây cổ thụ lâu đời.

Đã có lúc, văn hóa bị biến thành những tiết mục biểu diễn chớp nhoáng trên sân khấu hội hè, rời xa đời sống thực tế của người dân bản địa.

Người nghệ nhân già múa những điệu Tâng tung da dá say sưa trước ống kính du khách, nhưng khi ánh đèn sân khấu vụt tắt, trở về căn nhà nhỏ còn nặng lo toan hạt gạo miếng cơm, các cụ lại thở dài trăn trở.

Khơi dòng nguồn lực từ chính “vỉa tầng” bản địa

May mắn thay, trong nhịp đập khẩn trương của Đà Nẵng mới hôm nay, Đảng bộ, chính quyền thành phố và cả hệ thống chính trị đã không đứng ngoài cuộc.

Hàng loạt chủ trương, nghị quyết mang tầm chiến lược, từ Chương trình hành động số 62-CTr/TU của Thành ủy, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, cho đến các chính sách đặc thù về đất đai, giảm nghèo, bảo tồn dược liệu sâm Ngọc Linh và đặc biệt là định hướng xây dựng Đề án hỗ trợ bảo tồn văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2026-2030, thí điểm Làng du lịch sinh thái cộng đồng tại Tà Lang - Giàn Bí đang mở ra những cánh cửa mới đầy triển vọng.

d1592b8ae514644a3d05_watermarked.jpg
Không gian thi giã gạo đôi nam nữ Cơ Tu tại Ngày hội văn hóa Cơ Tu, xã Tây Giang lần thứ I năm 2026. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Nhưng chính sách dẫu có ưu việt đến đâu, nếu chỉ nằm trên giấy thì cũng giống như hạt mầm chôn vùi trong đất khô hạn. Bảo tồn văn hóa Cơ Tu không thể làm bằng phong trào hình thức, càng không thể áp đặt từ trên xuống.

Chủ thể chân chính của văn hóa phải là chính đồng bào, là những già làng, trưởng bản, nghệ nhân, phụ nữ và thanh thiếu niên.

Gắn liền với từng sợi chỉ, từng tấm thổ cẩm cườm sống động, Nghệ nhân dệt Bhliing Thị Tư (thôn Lăng) trải lòng về cái nghề đã theo bà suốt mấy mươi năm dốc lòng gìn giữ:

“Tấm thổ cẩm dệt ra không chỉ để mặc, mà là cuốn sách ghi lại lịch sử, ngọn núi, con suối của xóm làng. Nghệ nhân già chúng tôi thức khuya dậy sớm bên khung dệt chỉ mong truyền lại từng nhịp thoi, từng ý nghĩa hoa văn dệt từ hạt cườm cho con cháu.

Nhưng dệt ra tấm vải đẹp mà không bán được, học xong không sống được bằng nghề thì người trẻ sao bám trụ nổi?

Muốn giữ nghề dệt truyền thống, Nhà nước phải giúp tìm đầu ra ổn định, đưa sản phẩm vào các điểm du lịch, OCOP, để chị em phụ nữ vừa giữ được hồn dân tộc, vừa có thêm đồng tiền bát gạo nuôi con”.

Cùng chung nỗi trăn trở về nghề thủ công bản địa, Nghệ nhân đan lát mây tre Pơloong Bhloi (thôn Lăng), tỉ mẩn gọt từng sợi mây, bộc bạch về hành trình trao truyền tri thức dân gian:

“Cái gùi, cái nia đan bằng mây tre rừng là tri thức tích lũy nghìn đời của người Cơ Tu để thích ứng với tự nhiên. Đan được cái gùi bền đẹp mất nhiều công sức lắm, nhưng bây giờ đồ nhựa tràn về rẻ quá, người ta ít dùng đồ mây tre hơn.

Tôi chỉ mong sao thành phố hỗ trợ khoanh vùng nguyên liệu mây tre, mở các lớp truyền dạy đan lát cho thanh niên.

Mây tre đan không chỉ phục vụ lên nương làm rẫy, mà nếu biết cải tiến mẫu mã thành đồ lưu niệm, đồ trang trí phục vụ du khách thì đó chính là con đường sống động nhất của nghề thủ công!”.

Rõ ràng, văn hóa chỉ thực sự sống khi nó trở thành sinh kế bền vững, khi thế hệ trẻ tự nguyện nối bước ông cha.

Đứng ở góc nhìn của người kế thừa, nghệ nhân trẻ Briu Tích (thôn Lăng) đại diện cho làn sóng thanh niên Cơ Tu tài năng, sáng tạo, tràn đầy quyết tâm và kỳ vọng:

“Thế hệ trẻ chúng em không hề quay lưng với truyền thống. Ngược lại, chúng em rất tự hào về tiếng trống, chiêng, điệu múa Tâng tung da dá của dân tộc mình.

Chúng em rất cần các nghệ nhân già cầm tay chỉ việc để giữ đúng cái hồn cốt, đồng thời cần sự hỗ trợ về vốn, kỹ năng truyền thông số từ thành phố để người trẻ có thể sống được, giàu lên từ chính di sản của tổ tiên!”.

Từ những dòng tâm sự rút ruột rút gan của các già làng, nghệ nhân, chúng ta thấy rõ các định hướng trọng tâm cần triển khai:

Trước hết, phải giữ lấy tiếng nói và tri thức bản địa của làng. Đã đến lúc cần một cuộc tổng rà soát, kiểm kê có trách nhiệm.

Hãy ghi chép lại từng câu lý, điệu hò, từng bài thuốc nam giấu trong vách núi, và lập nên một Kho dữ liệu số dùng chung cho toàn thành phố.

Công nghệ số hay mạng xã hội không phải là kẻ thù của truyền thống, mà là chiếc áo giáp kiên cố giúp lưu giữ tiếng vọng của đại ngàn vào vĩnh cửu.

Thứ hai, đưa văn hóa trở về mái trường và gươl chung của làng.

Những lớp học tiếng Cơ Tu, lớp đánh trống, chiêng, thanh la, nhạc cụ, dệt thổ cẩm, đan lát được mở ngay tại gươl, có thù lao xứng đáng cho các nghệ nhân như mế Bhliing Thị Tư, già Pơloong Bhloi đứng lớp, kết hợp với giờ học ngoại khóa cho con em, đó mới là mạch nguồn trường tồn.

Khi một đứa trẻ biết tự hào mặc chiếc áo thổ cẩm, biết cất lên câu hát lý bằng chính tiếng mẹ đẻ, thì văn hóa ấy sống, sống một cách mãnh liệt trong huyết quản.

Thứ ba, gắn bảo tồn văn hóa với sinh kế bền vững. Đói nghèo là kẻ thù lớn nhất của di sản. Vì vậy, du lịch cộng đồng phải đi bằng đôi chân của sự công bằng.

Du khách đến với làng Cơ Tu, đến với Cổng trời Đông Giang, hay đến làng Bhơhôồng, xã Sông Kôn, đến với làng Pơrning, xã Tây Giang hay các làng biên giới... không phải để xem người dân “đóng kịch”, mà để sẻ chia, trải nghiệm chân thực cuộc sống.

Doanh nghiệp lữ hành và nhà quản lý phải đảm bảo nguyên tắc: người dân làm chủ, người dân hưởng lợi, không để ai bị bỏ lại phía sau trong guồng quay thương mại hóa.

Nhìn lại những sự kiện vừa qua như Liên hoan Vui hội Cơ Tu - Hòa Vang năm 2026 hay Ngày hội Văn hóa Cơ Tu, xã Tây Giang lần thứ I, chúng ta thấy rõ một sức sống diệu kỳ.

Khi cộng đồng từ Hòa Vang, Sông Kôn, Sông Vàng đến Tây Giang tay trong tay nhảy múa điệu Tâng tung da dá, rộn ràng gói bánh sừng trâu, ranh giới hành chính dường như tan biến, chỉ còn lại dòng máu chung của đại ngàn Trường Sơn đang cuộn chảy.

Đà Nẵng mới đang chuyển mình mạnh mẽ với không gian mở rộng và khát vọng vươn xa. Giữa tòa cao ốc chọc trời và những đại lộ thênh thang, tiếng trống, chiêng của đồng bào Cơ Tu vang lên như một lời nhắc nhở thiêng liêng về cội nguồn.

Giữ gìn văn hóa Cơ Tu không phải là hoài niệm quá khứ, mà là cách chúng ta thắp sáng ngọn lửa nhân văn, bồi đắp nguồn lực nội sinh để thành phố đi xa hơn, vững chãi hơn trên con đường phát triển bền vững.

Đại ngàn chưa bao giờ ngủ quên, và hồn thiêng của núi rừng vẫn đang thì thầm trong nhịp sống hằng ngày của mỗi người con đất mẹ Cơ Tu.

(0) Bình luận
x
Nổi bật
Giữ hồn Cơ Tu bên nhịp sống hiện đại
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO