Giữ “ngọn lửa nghề”

Giữa cơn lốc đa nền tảng và thuật toán ấy, câu hỏi đặt ra cho những người làm nghề và đào tạo nghề không chỉ là chúng ta cần trang bị những công nghệ gì, mà có lẽ quan trọng hơn: Làm sao để giữ được "ngọn lửa nghề" - bản sắc cốt lõi, đạo đức và tính nhân văn của người cầm bút?

Đưa giảng đường đến gần tòa soạn số

Từng nhiều năm tham gia giảng dạy ở một số trường đại học, gần đây, trong một cuộc trao đổi về công tác đào tạo, tôi và nhiều đồng nghiệp đều thừa nhận là giảng đường đại học và thực tiễn tác nghiệp tại các cơ quan báo chí vẫn là một khoảng cách thách thức lớn.

Các cơ sở đào tạo truyền thông trên địa bàn Đà Nẵng những năm qua đã có nhiều nỗ lực đổi mới, nhưng không ít sinh viên ra trường vẫn bỡ ngỡ khi bước vào một tòa soạn hội tụ: Nơi một phóng viên không thể chỉ thuần thục viết tin bản in hay dựng phóng sự truyền hình truyền thống, mà phải tư duy sản xuất tích hợp - từ bản tin nhanh trên báo điện tử, video ngắn dọc cho TikTok, bản tin phát thanh podcast cho đến đồ họa tương tác phân tích số liệu, thậm chí quản trị tương tác với bạn đọc trên đa nền tảng.

Để lấp đầy khoảng cách giữa giáo trình hàn lâm và thực tiễn sinh động của tòa soạn số, đã đến lúc chúng ta cần nghĩ đến một sự thay đổi căn bản trong phương thức đào tạo. Đó là từng bước xây dựng mô hình “Tòa soạn trong trường học - Giảng đường trong tòa soạn”.

Theo cách này, sinh viên báo chí không thể đợi đến kỳ thực tập năm cuối mà ngay từ đầu, đã được học cách cầm máy, viết tin. Các sinh viên năm 2, năm 3 hoàn toàn có thể trưởng thành vượt bậc nếu được đặt vào cơ chế kèm cặp trực tiếp cùng các phóng viên dạn dày kinh nghiệm của các cơ quan báo chí trong khu vực như các Văn phòng đại diện báo tại miền Trung; Báo và phát thanh, truyền hình Đà Nẵng; VTV8 hay các đài địa phương.

Đi cùng các nhà báo có kinh nghiệm, sinh viên báo chí sẽ sớm tiếp xúc và thực hành báo chí, tự tìm kiếm cơ hội để học nghề một cách thiết thực nhất.

Ở phía khác, trường đại học phải biến thành một mô hình như một tòa soạn số thu nhỏ, nơi sinh viên tự quản trị quy trình sản xuất nội dung và chịu trách nhiệm trước công chúng thật. Khi khoảng cách giữa giảng đường và các tòa soạn ngắn lại, chúng ta sẽ có cơ hội tôi rèn nên những người làm báo vừa thấu hiểu công nghệ, vừa mang trong mình bản lĩnh dấn thân và sự từng trải của đời sống thực.

Để đào tạo chuyên sâu, sự chuyển dịch của kỷ nguyên số đòi hỏi công tác đào tạo phải xóa bỏ tư duy đơn phương tiện. Tuy nhiên, đổi mới phương thức đào tạo không có nghĩa là biến nhà báo thành những kỹ thuật viên chạy theo công nghệ.

Nếu chỉ mải miết rượt đuổi các phần mềm dựng hình, các thuật toán tối ưu hóa công cụ tìm kiếm hay kỹ xảo giật tít câu view, chúng ta sẽ vô tình biến phóng viên thành những cỗ máy sản xuất nội dung hời hợt. Kỹ năng số là cần thiết, nhưng nội dung và chất xám điều tra, phân tích mới là phần quan trọng của báo chí.

Một khía cạnh quan trọng trong đào tạo hiện nay, ngoài chuyện sáng tạo nội dung, cần dạy sinh viên biết tư duy hoài nghi khoa học và năng lực kiểm chứng nguồn tin độc lập.

Chúng ta biết, trong một kỷ nguyên mà thế giới ảo ngày càng bị bủa vây bởi ma trận thuật toán, hình ảnh deepfake tinh vi và các chiến dịch thao túng tâm lý đám đông, thì kỹ năng này rõ ràng có ý nghĩa hết sức quan trọng. Người làm báo hôm nay không thể tiếp nhận thông tin với sự ngây thơ cảm tính hay vội vã dẫn lại chỉ vì một video, một bài viết đang gây chú ý trên mạng xã hội.

Một phẩm chất cần thiết là luôn cẩn trọng và biết cách kiểm tra. Khi có một nguồn tin hay, cần xem nó bắt đầu từ đâu, có cắt ghép bối cảnh hay bẫy ngụy tạo số liệu hay không, làm sao để xác minh chéo tận gốc với các chuyên gia, nhân chứng thực tế tại hiện trường...

Bởi lẽ, giữa một dòng thác tin giả được khuếch đại bởi công nghệ, sự hoài nghi tỉnh táo và bản lĩnh kiểm chứng đến cùng không chỉ là lá chắn bảo vệ uy tín danh dự của người làm báo, mà còn là ranh giới thiêng liêng gìn giữ niềm tin của công chúng vào sứ mệnh phụng sự sự thật của báo chí.

Đào tạo bản lĩnh dấn thân và kỹ năng hiện trường

Hiện nay, sự xuất hiện của AI đang đặt nghề báo trước thử thách sống còn. Một thuật toán có thể quét hàng ngàn trang tài liệu, tổng hợp một bài bình luận hay viết một bản tin thời tiết, chứng khoán chỉ trong vài giây.

Nếu người làm báo vẫn chọn lối tác nghiệp ngồi phòng lạnh xào tin, cắt dán thông cáo báo chí hay dựa dẫm vào thế giới ảo, họ sẽ sớm bị máy móc thay thế. Chính vì vậy, bài toán đào tạo báo chí giai đoạn này càng phải quay về với giá trị nguyên bản nhất: Đào tạo bản lĩnh dấn thân và kỹ năng hiện trường.

Thuật toán dù thông minh đến đâu cũng không thể thay thế bước chân người phóng viên lội qua dòng nước ở những vùng rốn lũ để ghi lại khoảnh khắc lực lượng cứu hộ đưa người già, trẻ nhỏ thoát khỏi hiểm nguy.

AI không thể cảm nhận được vị mặn của gió biển thốc vào mặt người dân khi bão tràn về, hay nhìn thẳng vào mắt những thuyền viên can trường bám biển Hoàng Sa để thấu cảm nỗi nhọc nhằn, kiên cường giữ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc. Sự rung cảm của trái tim, sự mẫn cảm chính trị và lương tri nghề nghiệp là những thứ không một dòng mã code nào lập trình được.

Giảng đường và các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ của Hội Nhà báo Việt Nam và Hội Nhà báo thành phố hôm nay cũng thế, cần phải thổi bùng lên ngọn lửa của sự dấn thân ấy. Cần dạy cho các cây bút trẻ biết cách quan tâm đời sống, sáng tạo nội dung sát đúng với đời sống, biết bước ra khỏi màn hình máy tính để hòa mình vào dòng chảy cuồn cuộn của đời sống thực.

Bàn về đào tạo báo chí, sẽ là phiến diện nếu chỉ nhìn vào thế hệ sinh viên trên ghế nhà trường. Một nửa bài toán nằm ở lực lượng phóng viên, biên tập viên đã có thâm niên - những người đang là rường cột tại Báo và phát thanh, truyền hình Đà Nẵng hay các cơ quan báo chí thường trú khác trên địa bàn.

Họ là những người giàu vốn sống, am hiểu sâu sắc từng con ngõ, từng bước thăng trầm trong tiến trình phát triển của Đà Nẵng, vững vàng về bản lĩnh chính trị và đạo đức, nhưng không ít người đang gặp rào cản tâm lý trước làn sóng chuyển đổi số. Đây chính là lúc vai trò của Hội Nhà báo thành phố cần được phát huy mạnh mẽ nhất thông qua việc tổ chức các chương trình đào tạo lại.

Ở các chương trình đào tạo lại này, có lẽ, nên thay dần các lớp lý thuyết khô cứng, mà dành nhiều thời gian hơn cho các hội thảo chuyên đề, các workshop "cầm tay chỉ việc", từ kỹ năng tác nghiệp báo chí di động, kỹ năng kiểm chứng dữ liệu số, đến việc ứng dụng AI như một trợ lý nghiên cứu đắc lực…

Hội Nhà báo Đà Nẵng cũng cần chú ý đến việc tạo ra sự kết nối các thế hệ. Làm sao để tạo không gian cho các nhà báo kỳ cựu truyền lại ngọn lửa nghề, nghệ thuật phỏng vấn chiều sâu và bản lĩnh trước cám dỗ.

Ngược lại, những đồng nghiệp trẻ sẽ chia sẻ tư duy nhạy bén về công nghệ, cách kể chuyện bằng thị giác mới mẻ. Nếu làm việc này tốt, sự cộng hưởng kết nối ấy sẽ tạo nên sức mạnh bên trong bền bỉ cho mỗi cơ quan báo chí.

Trong một môi trường truyền thông bị chi phối bởi thuật toán "ăn khách" và áp lực chỉ số tương tác (views, clicks), những người làm báo rất dễ rơi vào những cái bẫy vô hình: giật gân, xâm phạm đời tư, đưa tin vội vàng để giành giật từng giây trên mạng xã hội. Bởi vậy, bồi dưỡng đạo đức báo chí không thể chỉ là những bài học giáo điều trong điều lệ.

Nó phải là sự tôi luyện qua từng tình huống tác nghiệp cụ thể: Giữa tốc độ đưa tin và tính chính xác, nhà báo chọn điều gì? Giữa một bức ảnh gây sốc để thu hút hàng triệu lượt xem và sự tôn trọng tính riêng tư của một gia đình nạn nhân, ranh giới nhân văn nằm ở đâu? Khi đứng trước những luồng dư luận trái chiều, người cầm bút giữ bản lĩnh định hướng ra sao để không bị cuốn theo tâm lý đám đông? Khi thành phố đứng trước những bài toán lớn về phát triển, người làm báo phản biện như thế nào để vừa xây dựng, vừa bảo vệ lợi ích chính đáng của người dân và sự ổn định của địa phương?...

Rất nhiều thứ cần được đặt ra trong bối cảnh báo chí đặc thù hiện nay. Vai trò định hướng của nhà trường và các Hội Nhà báo, vì thế, hết sức quan trọng và có tính quyết định.

Báo chí cách mạng Việt Nam luôn mang trong mình sứ mệnh phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân. Đào tạo báo chí, xét cho cùng, là đào tạo ra những con người có “mắt sáng, lòng trong, bút sắc”. Trong đó, tấm lòng, thái độ dấn thân của nhà báo luôn là yếu tố quyết định.

Cơn lốc đa nền tảng có thể cuốn phăng những mô hình làm báo cũ kỹ, nhưng nó không thể dập tắt được giá trị của sự thật và niềm tin. Đầu tư cho đào tạo báo chí hôm nay chính là đầu tư cho tương lai của văn hóa thông tin ngày mai.

Bằng việc trang bị công nghệ hiện đại trên nền tảng của bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp vững vàng, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng rằng: dù công nghệ có biến đổi khôn lường đến đâu, người làm báo tại Đà Nẵng vẫn sẽ luôn là những người giữ lửa, đồng hành với khát vọng vươn mình của thành phố, dẫn đường cho chân lý và lòng nhân ái.