Sau khi Đô thị cổ Hội An được công nhận là Di sản văn hóa thế giới (năm 1999), chính quyền địa phương đã ban hành nhiều quy chế để quản lý toàn diện các hoạt động trong khu phố cổ.
Đã có hàng loạt quy chế ra đời sau khi Đô thị cổ Hội An được UNESCO vinh danh. Đặc biệt Quy chế quản lý, bảo tồn, sử dụng di tích trong Khu phố cổ đã được điều chỉnh, bổ sung nhiều lần vào các năm 2008, 2015...
Đến năm 2020, các quy chế này tích hợp chung vào Quy chế bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Khu phố cổ Hội An được UBND tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) ban hành tại Quyết định số 19/2020/QĐ-UBND ngày 18/12/2020, đảm bảo cơ sở pháp lý quản lý lâu dài cho Khu phố cổ.
Song song với đó, từ sớm Hội An cũng đã tiến hành phân loại giá trị bảo tồn cho từng di tích trong khu vực I theo tiêu chí từ loại đặc biệt - bảo tồn nguyên trạng cho đến loại 1, 2, 3, 4 tương ứng. Quy chế bảo vệ cũng đưa ra các quy định về tu bổ, xây dựng di tích trong khu vực I và II để chủ di tích nắm bắt thực hiện.
Để giải quyết việc cấp phép xây dựng, tu bổ di tích tư nhân - tập thể trong khu phố cổ, chính quyền địa phương công khai trình tự, thủ tục và các hướng dẫn liên quan tạo thuận lợi cho chủ di tích khi có nhu cầu, trong đó Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An tham mưu 6 bộ thủ tục hành chính công.
Lật giở câu chuyện trùng tu, bảo tồn di tích ở Hội An, nhận thấy, từ năm 2004 UBND tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) đã có quyết định phê duyệt dự án khả thi đầu tư tu bổ khẩn cấp các di tích có nguy cơ sụp đổ tại khu Di sản văn hóa thế giới Hội An với tổng kinh phí đầu tư hơn 47 tỷ đồng, đối với 94 di tích, trong đó, tỷ lệ vốn đầu tư hỗ trợ tu bổ các nhà cổ thuộc sở hữu tập thể, tư nhân từ 40-75% tùy từng loại di tích và vị trí của di tích; đồng thời bổ sung cơ chế hỗ trợ cho vay vốn tu bổ di tích 3 năm không lãi.
Đây là chính sách đã tạo điều kiện rất lớn về cơ chế kinh phí để đầu tư tu bổ di tích trong khu phố cổ, hình mẫu trong việc huy động các nguồn lực nhà nước và nhân dân cùng chung tay tham gia vào công tác bảo tồn.
Trên cơ sở thành công của chính sách trên, năm 2008, chính quyền thành phố Hội An (cũ) ban hành Cơ chế quản lý hỗ trợ kinh phí xây dựng, sửa chữa - cải tạo công trình, nhà ở riêng lẻ thuộc sở hữu tư nhân - tập thể trong Khu phố cổ (đến năm 2020 được tích hợp vào Quy chế bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Khu phố cổ Hội An). Theo đó, ngân sách địa phương tiếp nối chính sách hỗ trợ 40-75% kinh phí cho chủ di tích tu bổ, tùy theo giá trị bảo tồn của di tích, địa điểm di tích ở trục đường chính hay kiệt/hẻm và đảm bảo các quy định khác liên quan.
Ngoài ra, năm 2010 Hội An cũng đã ban hành Cơ chế hỗ trợ kinh phí đầu tư tu bổ các di tích trên địa bàn nằm ngoài Khu phố cổ.
Hiện tại, hơn 80% di tích trong khu phố cổ thuộc về quyền sở hữu của tư nhân và tập thể. Việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển ngay tại từng di tích là nhà ở của người dân trong khu phố cổ Hội An là vấn đề không mới. Dù đã nhận diện, giải quyết đạt được nhiều kết quả, song hiện nay vẫn còn nhiều khó khăn cần khắc phục.
Ở lĩnh vực trùng tu di tích, yêu cầu trùng tu phải đảm bảo vật liệu truyền thống nhưng hiện nay, nguồn vật liệu gỗ vô cùng khan hiếm do chính sách bảo vệ rừng; vật liệu ngói thay thế không sản xuất được theo kỹ thuật truyền thống vì yêu cầu bảo vệ môi trường. Đầu tư cho việc trùng tu di tích mất nhiều thời gian và chi phí hơn. Nhu cầu buôn bán, kinh doanh của chủ di tích không cho phép thực hiện các giải pháp trùng tu thực sự bài bản, khoa học.
Trong khi đó, nhu cầu tu bổ di tích của người dân ngày càng tăng nhưng đội ngũ nhân công tham gia chưa có quy chuẩn, dẫn đến chưa thể kiểm soát lực lượng này trong khi họ là người can thiệp trực tiếp vào di tích.
Ngoài ra, xung khắc trong giải pháp trùng tu; trong khi yêu cầu tu bổ cần gìn giữ tối đa yếu tố gốc thì chủ di tích mong muốn thay thế cấu kiện, chi tiết hơn là giải pháp chắp nối; nhu cầu thay thế vật liệu lát nền, vữa xây…
Sự phát triển du lịch tác động không nhỏ đến công tác quản lý nhà nước về di sản. Có thể kể đến các hành vi như lạm dụng không gian di tích để tổ chức hoạt động kinh doanh, buôn bán, lấn át không gian sinh hoạt văn hóa, kể cả tự ý thay đổi kiến trúc cho mục đích kinh doanh: tháo dỡ vách ngăn, che chắn sân trời…
Tình trạng đóng cửa di tích, không có người ở khi không có hoạt động kinh doanh khiến cơ quan chức năng khó khăn tiếp cận nắm bắt tình hình phục vụ công tác quản lý về cháy nổ, bão lụt, trộm cắp… Dân số cơ học tăng mạnh (khách tham quan) cùng với dân cư tại chỗ trong một không gian không lớn tạo sự ngột ngạt, ảnh hưởng đến môi trường.
Kết quả của hoạt động bảo tồn di tích tư nhân, cộng đồng có ý nghĩa quyết định đến việc bảo vệ tính chân xác, giá trị nổi bật toàn cầu và mọi hoạt động quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An. Do đó, mong muốn UNESCO cùng các tổ chức quốc tế tiếp tục dành sự quan tâm, ưu tiên có những chương trình, dự án hỗ trợ đối với Đô thị cổ Hội An. Đồng thời cần có một hành lang pháp lý vững chắc hơn nữa từ Trung ương đến cơ sở, có những cơ chế phù hợp với đặc thù của Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An.
