Câu chuyện bảo tồn, trùng tu, bảo vệ di tích trước các tác động của thiên nhiên và con người chưa bao giờ là điều dễ dàng, với di tích thuộc sở hữu tư nhân càng thêm khó.
Mỗi ngôi nhà cổ ở Hội An không đơn thuần là những khối gỗ, viên gạch vô tri, mà là một câu chuyện, một phần ký ức sống động đại diện cho hàng trăm năm thăng trầm của thương cảng sầm uất xưa. Giữ lại những mái ngói rêu phong, những khung gỗ cũ kỹ, những hàng cột hiên sạm màu thời gian ấy chính là giữ lấy hồn phố, giữ lấy bản sắc văn hóa độc đáo và niềm tự hào bao đời nay của người dân đô thị cổ.
Vùng lõi Hội An tại khu vực 1 có tổng cộng 1.130 di tích kiến trúc nghệ thuật. Trong số các loại hình di tích, nhà ở thuộc sở hữu tư nhân là loại hình chiếm số lượng lớn nhất, với 930 di tích, thuộc sở hữu cộng đồng 13 di tích và thuộc sở hữu nhà nước 187 di tích.
Mỗi mùa mưa bão đi qua, người dân sống trong các ngôi nhà cổ tại Hội An phải trải qua những ngày tháng lo âu. Hệ thống kết cấu gỗ dù kiên cố đến đâu cũng không thể chống chọi với độ ẩm cao, những đợt lụt lội ngập sâu và sự tấn công của mối mọt.
Nằm tại số 23 đường Tiểu La, phường Minh An, ngôi nhà cổ của gia đình ông Dương Thanh Cường là một trong những điểm di tích đang thuộc diện nguy cấp.
Hằng năm, Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An đều phải triển khai công tác kiểm tra và thực hiện chống đỡ tạm thời, giữ cho ngôi nhà không bị sụp đổ. Tuy nhiên, những biện pháp gia cố chỉ là giải pháp tình thế.
Đợt lũ lớn năm 2025 đã khiến ngôi nhà của ông Cường nghiêng hẳn về phía Bắc 10-15cm, mái ngói âm dương xô lệch, hệ khung gỗ dịch chuyển.
Ông Cường chia sẻ: “Hằng năm nhà nước đều kiểm tra chống đỡ cho ngôi nhà. Gia đình mong muốn trùng tu ngôi nhà một cách bài bản nhưng kinh phí quá lớn; bên cạnh đó, sửa chữa phải giữ nguyên trạng chứ không giống như xây dựng thông thường. Hai vấn đề này là những khó khăn lớn”.
Cách đó không xa, tại số 68 đường Trần Phú, ngôi nhà cổ có tuổi đời gần 200 năm của chị em bà Ngô Thị Gần cũng đang rơi vào tình cảnh tương tự.
“Chỉ mong sao Nhà nước hỗ trợ trùng tu cho ngôi nhà được kiên cố, an toàn. Nhà nằm ngay mặt tiền đường Trần Phú, thường có du khách ghé thăm, chứng kiến cảnh hư hỏng thế này cũng thấy tiếc thay cho một nếp nhà cổ” - bà Gần nói.
Ngôi nhà của ông Cường và bà Gần chỉ là hai trong số hơn 30 ngôi nhà cổ tại Hội An nằm trong danh sách cấp thiết, cần được đầu tư trùng tu khẩn cấp. Dù chính quyền thành phố Đà Nẵng luôn có những chính sách hỗ trợ, nhưng trên thực tế, công tác trùng tu vẫn gặp nhiều trở ngại.
Việc trùng tu một di tích đòi hỏi nguồn vốn lớn gấp nhiều lần so với xây dựng một công trình dân dụng thông thường. Nguyên vật liệu phải đúng chuẩn để đảm bảo tính nguyên trạng.
Chưa kể, nhiều ngôi nhà cổ thuộc sở hữu tư nhân hoặc tập thể qua nhiều thế hệ; trải qua thời gian, con cháu ly hương hoặc phân chia tài sản dẫn đến tình trạng một ngôi nhà có nhiều đồng sở hữu. Khi cần ký giấy tờ xin phép trùng tu hoặc cùng đóng góp kinh phí, việc không tìm được tiếng nói chung giữa các thành viên khiến hồ sơ bị đình trệ kéo dài.
Bên cạnh đó, quy trình phê duyệt hồ sơ trùng tu di tích quốc gia, di sản thế giới vốn cực kỳ nghiêm ngặt và trải qua nhiều cấp bậc thẩm định. Bản thân người dân nếu không có sự hướng dẫn sát sao sẽ rất dễ nản lòng trước các thủ tục hành chính phức tạp.
Ông Phan Văn Quang, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An nói, những năm qua thời tiết cực đoan khiến mưa bão liên tiếp xảy ra, bên cạnh đó áp lực từ mật độ khách du lịch ngày càng đông đã đẩy nhanh quá trình xuống cấp của các di tích.
Để giải quyết triệt để, không thể chỉ dựa vào nguồn lực đơn lẻ. Việc trùng tu, bảo tồn không chỉ là trách nhiệm riêng của chính quyền mà còn cần sự đồng hành, chung tay từ cộng đồng và chính các chủ sở hữu di tích.
Chính quyền cần linh hoạt hơn trong hỗ trợ kinh phí, đơn giản hóa quy trình thủ tục đối với các trường hợp nhà cổ nguy cấp, đồng thời có những giải pháp tạm cư an toàn cho người dân trong quá trình sửa chữa.
Ngược lại, người dân là những chủ nhân của di sản cũng cần nâng cao nhận thức, phối hợp chặt chẽ với cơ quan chuyên môn để bảo vệ kiến trúc gốc của ngôi nhà.
Ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố cho hay, thành phố Đà Nẵng hiện nay sở hữu hệ thống di sản văn hóa rất lớn; riêng cấp quốc gia đã có đến 84 di tích. Trong thời gian qua, chính quyền thành phố rất quan tâm công tác phục hồi, tu bổ di tích.
Nhưng rõ ràng dưới nhiều tác động như thiên tai, áp lực phát triển, thì câu chuyện tu bổ, bảo tồn di tích đặt ra một bài toán rất lớn. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang hoàn thiện để có một cơ chế thống nhất và hiệu quả trong việc phát huy các nguồn lực, kể cả chương trình mục tiêu văn hóa. Có như vậy mới hiệu quả trong việc bảo tồn và phát huy.
