Đọc “Triết học về sự ham muốn” (NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2025) của Frédéric Lenoir giống như theo chân các triết gia từ Platon, Aristore, Socrate, Épicure đến Đức Phật, Jésus để truy tìm câu hỏi căn cốt: ham muốn là gì? Vì sao nó vừa là động lực sống, vừa có thể trở thành nguồn bất hạnh?
Và quan trọng hơn, làm thế nào để kiểm soát, nuôi dưỡng và tận dụng sức mạnh nội tại này để ta sống một cuộc đời sâu sắc trọn vẹn hơn.
Ham muốn - động cơ của sự sống
Theo Lenoir, ham muốn tạo nên dấu ấn của mỗi cá nhân, là động lực thúc đẩy hành động và cảm thấy đời sống có ý nghĩa. Ông khẳng định mạnh mẽ: “Không có ham muốn, không cuộc sống nào đáng sống”. Chính ham muốn giúp ta cảm nhận niềm vui, hướng tới điều tốt và không ngừng phát triển.
Cuốn sách giúp người đọc hiểu rõ bản chất của ham muốn, chỉ ra cách phân biệt ham muốn và nhu cầu, giữa ham muốn lành mạnh và lệch hướng; đồng thời khuyến khích người đọc học cách lắng nghe bản thân thay vì bắt chước người khác, và biết cách thể hiện ham muốn một cách lành mạnh. Qua đó, ta hiểu rằng ham muốn không phải thứ cần loại bỏ, mà là sức mạnh nội tại cần được định hướng đúng đắn.
Chìa khóa của ham muốn
Lenoir chỉ ra rằng ham muốn của con người xoay quanh hai chiều kích, tương ứng với hai khía cạnh căn bản mà tất cả chúng ta đều trải nghiệm.
Thứ nhất, “ham muốn như sự thiếu thốn”. Tác giả dẫn luận qua lý giải của Platon với các chiều kích: triết học, sinh học, xã hội học…
Tác giả cũng dẫn chiếu René Girard để phân tích ham muốn mô phỏng, bắt chước - cơ chế khiến con người thèm muốn điều người khác có, dẫn đến ganh tỵ, bất mãn và xung đột, nhất là trong bối cảnh xã hội tiêu dùng.
Và dẫn luận từ Freud góp thêm chiều sâu tâm lý cho thấy ham muốn còn bị chi phối bởi vô thức, khiến nó càng khó nắm bắt và dễ lệch lạc.
Chiều kích thứ hai, “ham muốn như sức mạnh”. Khía cạnh này được phác thảo bởi Aristote và được phát triển bởi Nietzsche, Bergson và Jung. Ham muốn - sức mạnh có thể nâng tầm con người, tạo ra năng lượng sáng tạo và niềm vui sống nhưng nếu không được lý trí dẫn dắt, nó dễ trượt sang áp đặt hoặc thái quá.
Trong đời sống thường ngày, mỗi chúng ta đều không ngừng dao động giữa hai dạng ham muốn này. Vì vậy, việc xác định đúng bản chất và hướng đi của ham muốn trở thành kỹ năng sống thiết yếu để định hình chất lượng đời sống cá nhân và có ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội.
Điều chỉnh ham muốn và bài học của sự tỉnh thức
Trong thực tế, ham muốn là đặc tính vô tận. Nếu không tỉnh táo, ta dễ rơi vào cái bẫy không biết đủ - điều thể hiện rất rõ trong xã hội tiêu dùng. Lenoir dành phần giữa của cuốn sách để trình bày các phương cách điều chỉnh ham muốn từ tôn giáo và các trường phái triết học. Các phương pháp này không mang tính áp đặt mà gợi mở, giúp người tự tìm ra cách điều chỉnh ham muốn phù hợp với bản thân.
Ở phần cuối, Lenoir dẫn dắt độc giả đến với tư tưởng của Spinoza- người coi ham muốn là nguồn sức mạnh sống và bàn về cách chuyển hóa ham muốn từ những cảm xúc tiêu cực sang niềm vui bền vững, từ sự thiếu thốn sang sự phong phú bên trong.
Sau đó, Nietzsche, Jung và Bergson tiếp tục làm sáng tỏ ham muốn trong tương quan với sáng tạo, bản ngã và động lực sống.
Cuốn sách cũng dành không ít dung lượng để phân kích kỹ càng về ba cấp độ tình yêu gắn liền với ham muốn. Nhờ đó, độc giả có cái nhìn toàn diện về tình yêu như một nguồn lực làm phong phú nội tâm con người.
Lenoir nhiều lần nhấn mạnh rằng điều quan trọng không phải là trấn ham muốn vốn là “bản chất của con người”. Điều quan trọng là đặt ý thức lên trên ham muốn - đó cũng là thử thách lớn trong thời đại thừa thãi lựa chọn nhưng thiếu chiều sâu hiện nay.
“Triết học về sự ham muốn” không chỉ là công trình triết học súc tích, dễ hiểu mà còn là một cuốn cẩm nang nghệ thuật sống. Nó giúp ta hiểu chính mình, nuôi dưỡng động lực sống và hướng ham muốn đến những điều tốt đẹp để sống một đời trọn vẹn.
