Nếp làng trong diện mạo mới

Giữ làng cho phố

Ngược về phía tả ngạn sông Túy Loan, làng Thái Lai (xã Hòa Nhơn cũ, nay là xã Bà Nà) nằm nép mình dọc bờ sông yên bình. Trải qua nhiều năm xây dựng nông thôn mới và được công nhận nông thôn mới nâng cao vào tháng 4/2025, làng Thái Lai vẫn vẹn nguyên nét chân quê vốn có.

Những hàng rào xanh được duy trì và chăm chút. Những vườn cây ăn trái tỏa bóng, trĩu cành. Trải qua nhiều lần tu sửa, đình làng Thái Lai còn giữ khá nguyên vẹn, là biểu tượng của tín ngưỡng, văn hóa địa phương.

Hằng năm, dân làng tổ chức đầy đủ, chu đáo các lễ cúng tế, hội hè. Trong đó, quy mô nhất là lễ mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, như một cách gìn giữ nếp làng, nhớ ơn nguồn cội.

Đặc biệt, tại làng Thái Lai có nhà cổ Tích Thiện Đường với niên đại hơn 200 năm tuổi. Ngôi nhà gồm ba gian hai chái, lợp ngói âm dương và hệ thống kèo, đà cùng 36 cây cột lớn được các nghệ nhân làng mộc Kim Bồng (Hội An) dày công chạm trổ.

Ông Đỗ Hữu Minh (SN 1956) hiện là chủ nhân nhà cổ cho biết, tính đến nay, ngôi nhà đã tồn tại qua 6 thế hệ. “Ngôi nhà không chỉ là nơi sinh sống, thờ tự tổ tiên mà còn là biểu tượng của nguồn cội, là chốn an yên để con cháu tìm về. Chúng tôi sẽ tiếp tục gìn giữ mái nhà xưa, như một dấu son giữa nhịp sống hiện đại”, ông Minh chia sẻ.

Xuôi về dọc bờ sông Yên, làng cổ Phong Nam (phường Hòa Xuân) được bao quanh bởi cánh đồng xanh mát, còn vẹn nguyên những nét đặc trưng của làng quê xứ Quảng. Đó là mái đình cổ kính nhuốm màu thời gian, là cổng làng bên gốc cây cổ thụ, là giếng nước, hàng cau, lũy tre xanh… Đặc biệt, nơi đây còn 5 ngôi nhà cổ có tuổi đời từ 120 - 150 năm được người dân giữ gìn, là niềm tự hào của dân làng.

Trưởng làng Phong Nam Ngô Tất Hiền chia sẻ: “Dù trải qua bao biến thiên, mong muốn lớn nhất của mỗi người dân trong làng vẫn chỉ có một. Đó là giữ lấy nếp làng, sự bình yên của làng gắn với bảo tồn các công trình cổ, phong tục, tập quán, lễ hội truyền thống để trao truyền cho thế hệ mai sau”.

Ngược lên miền trung du, làng cổ Lộc Yên (xã Thạnh Bình) được ví là “xứ tiên” với tám ngôi nhà cổ có tuổi đời hơn 150 năm. Theo các vị cao niên, làng được hình thành vào thế kỷ 15-16 với nhà gỗ, ngõ đá, bờ chè tàu và những vườn cây ăn trái xanh mát. Hàng trăm năm qua, ngôi làng gần như không thay đổi bởi cơn lốc đô thị hóa mà ngày càng xanh, sạch, đẹp nhờ sự chung tay xây dựng nông thôn mới của nhân dân.

Thổi gió mới cho làng

Từ năm 2010 - 2011 đến nay, cùng với cả nước, phong trào xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố giúp thổi làn gió mới cho các thôn, xóm. Không chỉ đầu tư hệ thống điện, đường, trường, trạm khang trang, các địa phương có những cơ chế giúp mở lối, tái sinh các làng nghề, lễ hội truyền thống. Đặc biệt là các chính sách động viên, thu hút người trẻ về làng, vận dụng văn hóa bản địa để làm giàu cho làng.

Tháng 3/2025, HTX Du lịch cộng đồng nông nghiệp sinh thái Hòa Châu (phường Hòa Xuân) được thành lập bởi những người trẻ yêu văn hóa. Anh Nguyễn Đình Nhàn (SN 1987), người sáng lập HTX cho biết, vì yêu mến lịch sử, văn hóa, kiến trúc và con người của làng cổ Phong Nam, anh quyết định chọn vùng đất này để khởi nghiệp.

HTX hiện có 20 hộ dân tham gia, mỗi hộ đảm nhận một vai trò riêng. Có hộ làm nghề bánh gói, bánh ít, bánh tráng; hộ trồng lúa, trồng rau; hộ là hướng dẫn viên; hộ cung cấp dịch vụ ẩm thực, nước uống và đang hình thành thêm dịch vụ lưu trú.

Từ khi có HTX du lịch, làng Phong Nam được tiếp thêm sức sống mới. Thay vì chỉ trồng lúa, hoa màu để thu hoạch như trước, dân làng Phong Nam “bắt” cây lúa, bó rau, con cá cùng làm du lịch. Những ngôi nhà cổ thay vì đóng cửa im lìm nay đã rộng mở đón du khách tham quan, tìm hiểu.

Bà Ngô Thị Tình (87 tuổi, thôn Phong Nam) là chủ nhân của ngôi nhà cổ 150 năm, kể: “Từ ngày làng làm du lịch, không khí đông vui hơn hẳn, nhất là vào các ngày cuối tuần. Ô tô, xe máy về làng đông lắm. Nhìn từng đoàn khách bước chân nhộn nhịp, cười nói vui tươi, ai nấy phấn khởi vì có thêm nguồn thu nhập. Cả làng như được “đánh thức” sau thời gian dài ngủ quên”.

Từng là hai thôn nghèo khó nhất của xã Hòa Bắc cũ (nay là phường Hải Vân), đời sống người dân Cơ Tu tại Tà Lang - Giàn Bí hôm nay thay đổi rất nhiều. Không còn vào rừng săn bắt, người Cơ Tu giờ đây dựa vào văn hóa, bản sắc dân tộc để làm du lịch.

Sau 5 năm ươm mầm, tháng 4/2025, HTX Nông nghiệp sinh thái và Du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí ra đời, do chính người dân Cơ Tu làm chủ. Anh Alăng Như, Giám đốc HTX cho hay, nhờ xây dựng nông thôn mới, hệ thống giao thông, điện chiếu sáng trên địa bàn hai thôn được hoàn thiện, làm nền tảng để khôi phục văn hóa, phát triển du lịch.

“Hiện nay, bà con Cơ Tu của hai thôn tham gia vào HTX, chung tay phục dựng nghề dệt thổ cẩm, điêu khắc tượng, đan lát, ẩm thực, hát múa cồng chiêng… để làm du lịch. Nhờ đó, đời sống bà con cải thiện đáng kể, trẻ em được học hành đến nơi đến chốn. Nhiều em sau khi hoàn thành đại học quay về quê hương cống hiến cho làng”, anh Như chia sẻ.

Có thể thấy rằng, chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới đã giúp khoác áo mới cho những làng quê. Không chỉ thay đổi diện mạo xóm làng, nông thôn mới còn giúp thay đổi nhận thức, suy nghĩ và hành động của người dân quê.

Không còn cảnh “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, những nông dân ngày nào giờ biết khai thác văn hóa bản địa, vận dụng giá trị truyền thống, phát huy vẻ đẹp vùng đất để vừa làm giàu trên chính quê hương, vừa nuôi dưỡng và gìn giữ những giá trị riêng có của mảnh đất quê mình.