Người đời thường nói đối với nhà văn, nên đối diện với tác phẩm mà tránh gặp gỡ họ. Bởi tất cả tinh túy họ đã ký thác vào tác phẩm, còn họ chỉ còn lại là một xác ve. Đối với nhà văn Thái Bá Lợi, tôi cũng chủ yếu tiếp xúc từ tác phẩm văn học.
Tác phẩm của Thái Bá Lợi thì có nhiều, nhưng ở đây tôi chỉ dừng lại phân tích hai tác phẩm tiêu biểu cho hai giai đoạn sáng tác của nhà văn: Truyện ngắn Hai người trở lại trung đoàn và tiểu thuyết Câu chuyện Đà Nẵng.
Báo động sớm về sự tha hóa của con người sau chiến tranh
Có thể nói Thái Bá Lợi là nhà văn sớm phản ánh cái cao thượng bên cạnh cái thấp hèn trong con người, mà cụ thể là người lính trong và sau chiến tranh. Trong truyện ngắn Hai người trở lại trung đoàn viết năm 1976, nghĩa là chỉ một năm sau ngày đất nước thống nhất, nhà văn rất điềm tĩnh để nhìn lại cuộc chiến tranh từ nhiều góc độ.
Bên cạnh những con người với tình yêu thương đồng đội, yêu quê hương, đất nước, sự dũng cảm trong cuộc chiến đấu khốc liệt vẫn còn đan xen với những toan tính, cơ hội, sự phản bội tình yêu của con người khi bước ra khỏi chiến tranh. Điều đó đã nâng cao tính chân thật của tác phẩm và có sức cuốn hút người đọc.
Trong truyện đó là nhân vật Trí, một tổ trưởng trinh sát giỏi, lăn lộn trong chiến đấu, lập nhiều chiến công trên chiến trường Liên khu V, được cấp trên cho đi học tập, bồi dưỡng. Đến ngày đất nước được giải phóng, anh được đề bạt làm cán bộ chỉ huy trung đoàn. Nhưng Trí cũng là người cơ hội, im lặng khi đồng đội là Thanh bị hiểu nhầm để đến với cô gái xinh đẹp là Mây. Do hiểu sai về Thanh, một đồng đội gần gũi trong tổ trinh sát, Mây đến với Trí và có thai với người này. Bi kịch xảy ra khi Trí được ra miền Bắc để học tại Học viện Quân sự, anh ta đã phũ phàng với Mây, muốn bỏ Mây để lấy người khác. Chưa hết, Trí còn cho rằng đứa con Mây đẻ ra chưa chắc là con của anh ta, để Mây sinh con một mình ở nơi xa lạ trên đất Bắc.
Nhà văn Thái Bá Lợi đã mô tả Trí bên cạnh là một cán bộ trinh sát dũng cảm, lập được nhiều chiến công thì hạn chế ở anh là sự thiếu trung thực, gian dối trong tình bạn và phản bội trong tình yêu. Nhân vật Mây trong truyện được khắc họa là một nữ trinh sát can đảm, có tâm hồn trong sáng cùng với những bồng bột, lầm lỡ nhưng khi cần cũng rất kiên quyết, sòng phẳng.
Cũng cần thấy rằng năm 1976 đất nước ta vừa ra khỏi cuộc chiến tranh chống Mỹ nên âm hưởng chủ đạo trong văn học giai đoạn này là ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Tuy vậy với tư cách nhà văn, cũng là người lính tham gia cuộc kháng chiến, Thái Bá Lợi đã sớm nhận ra những góc khuất hiện hữu ở con người. Trong người lính trên trận chiến, ngay một người đã vừa mang phẩm chất anh dũng kiên cường với kẻ thù nhưng cũng có lúc không tốt với đồng đội. Có khi chỉ vì lợi ích cá nhân, họ đánh mất phẩm chất, đạo đức của người lính, của con người trong xã hội.
Truyện ngắn Hai người trở lại trung đoàn của Thái Bá Lợi khi ra mắt bạn đọc đã báo hiệu một dạng người cơ hội chủ nghĩa và cuộc đấu tranh phức tạp chống lại biểu hiện tiêu cực đó sẽ còn lâu dài.
Như vậy từ câu chuyện về chiến tranh hôm qua mà báo hiệu về một điều gì đó về hôm nay và ngày mai. Nhà văn Nguyên Ngọc đã từng nhận xét về đề tài trong tác phẩm của Thái Bá Lợi: “Nhận rõ về hôm nay để viết ngày hôm qua. Và dĩ nhiên để viết về hôm nay nữa”.
Câu chuyện Đà Nẵng
Khi đọc Câu chuyện Đà Nẵng, nhiều ý kiến cho rằng cuốn sách dày hơn 300 trang của ông không phải là tiểu thuyết, có thể là truyện ký vì nó kể câu chuyện như ngoài đời ở Đà Nẵng, còn nhà văn Thái Bá Lợi thì khẳng định đây là tiểu thuyết, vì các tuyến nhân vật kết cấu theo tiểu thuyết để qua đó tác giả muốn gửi gắm những điều mình muốn tâm sự với bạn đọc. Chỉ có khác là ông lấy bối cảnh thành phố Đà Nẵng với nhiều nhân vật có cảm hứng từ những con người thực. Mà cũng chỉ vài nhân vật giống với nguyên mẫu, phần lớn các nhân vật còn lại là hư cấu.
Đã có nhiều người khẳng định trong tiểu thuyết Câu chuyện Đà Nẵng, nhân vật Ba Danh, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng chính là nguyên mẫu ông Nguyễn Bá Thanh, Chủ tịch thành phố ở thời điểm đó. Vì trong sách có nhiều nguyên mẫu, như các nhà thơ Thanh Thảo, Thu Bồn, chuyên gia trùng tu di tích Mỹ Sơn người Ba Lan Kazik…; hay chuyện chủ tịch Ba Danh gặp gỡ, trò chuyện với 500 phạm nhân vừa mãn hạn tù; cấp căn hộ chung cư cho bà mẹ theo ước nguyện của một cậu bé bị ung thư giai đoạn cuối; ký giấy miễn thuế tại chỗ cho một bà bán ốc hút… nên có người cho rằng Câu chuyện Đà Nẵng là câu chuyện kể về ông chủ tịch thành phố Nguyễn Bá Thanh ở ngoài đời.
Có lần nhà văn Thái Bá Lợi chia sẻ: “Nếu tôi viết về ông Thanh thì chắc chắn tôi sẽ viết về tấm lòng của ông ấy với thành phố này. Tất nhiên trong quá trình xây dựng thành phố thì sẽ có chuyện này chuyện khác, có sai có đúng như các bạn đã biết, nhưng tựu trung lại là ông ấy quyết tâm bằng mọi cách để cái thành phố này đi lên”.
Trong Câu chuyện Đà Nẵng các nhân vật cũng được phân tuyến, một bên là những người dám nghĩ dám làm, nhìn xa trông rộng, vì lợi ích chung, làm hết sức để xây dựng thành phố quê hương; còn một bên là những người chống đối, vì cái lợi, cái danh, thủ cựu, chống lại cái mới… Tiểu thuyết còn đưa ra thông điệp rằng, những người hết lòng hết sức vì quê hương, cộng đồng, làm được nhiều việc cho người dân thì họ sẽ được dân tin yêu.
Như vậy Câu chuyện Đà Nẵng là một tiểu thuyết, nhà văn Thái Bá Lợi có quyền hư cấu, cho dù trong tiểu thuyết có bối cảnh, thời gian và địa danh cụ thể.
