Quản lý lưu vực sông Cu Đê

Tiếp cận quản lý tổng hợp lưu vực sông Cu Đê được xem là hướng đi cần thiết, góp phần bảo vệ tài nguyên, giảm áp lực cho đô thị lõi và tạo nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài của Đà Nẵng.

Yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển

Những năm gần đây, Đà Nẵng đứng trước yêu cầu ngày càng rõ nét về tổ chức lại không gian phát triển theo hướng bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm an sinh xã hội. Quá trình đô thị hóa nhanh đã mang lại nhiều thành tựu quan trọng, song cũng đồng thời tạo áp lực lớn lên hạ tầng kỹ thuật, tài nguyên thiên nhiên và chất lượng môi trường sống.

Biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan, mưa lớn, lũ quét và xâm nhập mặn ngày càng làm gia tăng rủi ro, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận phát triển.

Thực tiễn cho thấy, mô hình quản lý tài nguyên theo địa giới hành chính, trong đó mỗi khu vực xử lý các vấn đề riêng lẻ, đang bộc lộ nhiều hạn chế. Các giải pháp thiếu tính liên kết, khó giải quyết tận gốc những vấn đề mang tính liên vùng như quản lý nguồn nước, phòng chống thiên tai hay bảo vệ hệ sinh thái. Điều này đòi hỏi thành phố phải chuyển sang những cách tiếp cận tổng thể hơn, dựa trên không gian tự nhiên, trong đó lưu vực sông là một cấu phần quan trọng.

Sông Cu Đê là một trong những lưu vực quan trọng của Đà Nẵng, giữ vai trò cung cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất và điều hòa sinh thái khu vực phía tây bắc thành phố. Lưu vực sông trải dài từ vùng rừng núi thượng nguồn, qua không gian trung du - nông thôn, đến hạ nguồn đổ ra biển tại Nam Ô. Đây không chỉ là một dòng chảy thủy văn, mà còn là trục kết nối sinh thái, sinh kế và văn hóa của nhiều cộng đồng cư dân.

Về mặt không gian, lưu vực sông Cu Đê hội tụ đầy đủ dạng địa hình và hệ sinh thái, từ rừng tự nhiên đầu nguồn, vùng nông nghiệp ven sông đến hệ sinh thái cửa sông - ven biển. Chính cấu trúc này tạo nên sự đa dạng về cảnh quan, sinh học và hoạt động kinh tế, đồng thời cũng làm cho lưu vực trở nên nhạy cảm trước các tác động tiêu cực nếu thiếu cách tiếp cận quản lý tổng hợp.

Quản lý theo lưu vực

Quản lý tổng hợp lưu vực sông Cu Đê đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản tư duy phát triển, chuyển từ “quản lý theo địa bàn hành chính” sang “quản lý theo không gian tự nhiên của dòng chảy”. Theo đó, toàn bộ lưu vực cần được nhìn nhận như một chỉnh thể thống nhất, trong đó các hoạt động ở thượng nguồn, trung nguồn và hạ nguồn có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau.

Cách tiếp cận này cho phép đánh giá đầy đủ vai trò, chức năng của từng tiểu vùng trong lưu vực, từ đó xác định các định hướng phát triển phù hợp sức chịu tải của môi trường. Thượng nguồn giữ vai trò phòng hộ, bảo tồn sinh thái; trung nguồn là không gian sinh kế nông nghiệp - sinh thái; hạ nguồn là khu vực đô thị và kinh tế biển gắn với bảo vệ cảnh quan, văn hóa ven sông - ven biển. Việc phát triển hài hòa các khu vực này là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an toàn môi trường và phát triển bền vững toàn lưu vực.

Thượng nguồn sông Cu Đê là không gian sinh thái rừng đặc thù, gắn với cộng đồng người Cơ Tu. Đây là khu vực có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ rừng đầu nguồn, điều tiết dòng chảy và cung cấp nguồn nước sạch cho toàn bộ lưu vực. Rừng thượng nguồn không chỉ là “lá phổi xanh”, mà còn là hàng rào tự nhiên giúp giảm thiểu rủi ro lũ quét, sạt lở đất.

Văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đây gắn bó chặt chẽ với rừng, thể hiện qua tri thức bản địa trong quản lý, khai thác tài nguyên và các sinh hoạt văn hóa truyền thống. Sinh kế của người dân chủ yếu dựa vào lâm nghiệp bền vững và các loại lâm sản ngoài gỗ như dược liệu, mây tre, mật ong rừng... Việc giao rừng, giao đất lâm nghiệp cho cộng đồng gắn với sinh kế ổn định được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng một cách lâu dài.

Khu vực trung nguồn, tiêu biểu là vùng xã Hòa Bắc (trước đây), mang đậm sắc thái văn hóa nông thôn và giữ vai trò là vùng đệm sinh thái giữa rừng đầu nguồn và đô thị ven biển. Đây là khu vực sản xuất nông nghiệp quan trọng với các loại cây trồng như lúa, mía, rau màu, đậu đỗ, cây ăn quả, kết hợp chăn nuôi và mô hình vườn - rừng.

Cảnh quan trung nguồn nổi bật với dòng sông Cu Đê uốn lượn, những cánh đồng ven sông và làng quê yên bình, tạo nên không gian sinh thái đặc trưng. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp sinh thái, du lịch cộng đồng và các mô hình kinh tế xanh. Việc gắn sản xuất nông nghiệp với bảo vệ môi trường và khai thác giá trị cảnh quan sẽ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời duy trì chất lượng môi trường sống.

Hạ nguồn sông Cu Đê, đặc biệt là khu vực Nam Ô, mang đậm dấu ấn văn hóa biển và lịch sử cư trú lâu đời. Kinh tế hạ nguồn gắn với đánh bắt, nuôi trồng thủy sản và các nghề truyền thống như làm nước mắm Nam Ô - một sản phẩm mang giá trị sinh kế và bản sắc văn hóa đặc trưng.

Về sinh thái, khu vực hạ nguồn hội tụ các hệ sinh thái cửa sông và ven biển có giá trị, bao gồm rừng ngập mặn và bãi rêu Nam Ô. Đây là những “lá chắn tự nhiên” giúp bảo vệ bờ biển, duy trì đa dạng sinh học và tạo cảnh quan độc đáo cho phát triển du lịch sinh thái. Việc kiểm soát mật độ xây dựng, bảo vệ hành lang sông - biển và hạn chế nguồn thải là yêu cầu quan trọng trong việc nâng cao chất lượng không gian sống.

Hướng tới phát triển bền vững và lâu dài

Nhìn tổng thể, lưu vực sông Cu Đê tạo nên không gian phát triển liên hoàn, đa dạng về văn hóa, phong phú về sinh kế và giàu giá trị sinh thái. Hệ sinh thái trải dài từ rừng đầu nguồn, qua nông thôn trung du đến vùng cửa sông - ven biển không chỉ mang lại lợi ích môi trường, mà còn mở ra dư địa lớn cho phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng.

Đây là mô hình phát triển trong đó tài nguyên thiên nhiên được bảo vệ, văn hóa bản địa được gìn giữ và phát huy, trong khi kinh tế địa phương tiếp tục được nuôi dưỡng theo hướng bền vững. Việc lồng ghép quản lý tổng hợp lưu vực sông Cu Đê vào quy hoạch không gian và phát triển kinh tế - xã hội của thành phố sẽ góp phần phân bổ lại dân cư, hạ tầng và các hoạt động kinh tế một cách hợp lý hơn.

Quản lý tổng hợp lưu vực sông Cu Đê không chỉ là giải pháp bảo vệ tài nguyên hay phòng chống thiên tai, mà còn là một định hướng chiến lược trong tổ chức không gian phát triển của Đà Nẵng. Khi các giá trị sinh thái được bảo tồn, sinh kế được củng cố và văn hóa được phát huy, lưu vực sông sẽ trở thành nền tảng cho các động lực phát triển mới, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân.

Trong bối cảnh Đà Nẵng đang tìm kiếm các mô hình phát triển bền vững và khác biệt, quản lý tổng hợp lưu vực sông Cu Đê cần được nhìn nhận như một lựa chọn mang tính chiến lược, tạo nền tảng cho lợi ích lâu dài của thành phố. Đặc biệt, khi không gian phát triển được tổ chức lại theo quy mô vùng sau quá trình sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính, yêu cầu tôn trọng và vận hành theo các quy luật tự nhiên càng trở nên cấp thiết.

Từ góc nhìn đó, lưu vực sông Cu Đê không chỉ là câu chuyện riêng của Đà Nẵng, mà còn gợi mở một cách tiếp cận liên kết vùng, vượt qua ranh giới hành chính để quản lý hiệu quả tài nguyên, bảo vệ hệ sinh thái và nuôi dưỡng sinh kế bền vững. Cấu trúc liên hoàn rừng - sông - biển của Cu Đê tạo điều kiện hình thành những sản phẩm du lịch giàu bản sắc, nơi các không gian sinh thái - văn hóa được kết nối trong một chỉnh thể thống nhất, trong đó du khách có thể “sáng thưởng thức hải sản vùng biển, trưa trải nghiệm không gian văn hóa cồng chiêng và đời sống vùng cao”. Đó không đơn thuần là một hướng phát triển du lịch, mà là minh chứng cho một mô hình phát triển dựa trên bảo tồn tài nguyên, phát huy giá trị văn hóa và tăng cường liên kết giữa các không gian phát triển trong bối cảnh mới.