Năng lực đọc hiểu của học sinh Mỹ đang suy giảm đáng lo ngại. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) được kỳ vọng mang lại đổi mới cho giáo dục, câu hỏi đặt ra: liệu đây có thực sự là giải pháp cứu cánh?
Tình trạng báo động
Ngay cả trước khi Covid-19 bùng phát, điểm số môn đọc hiểu ở Mỹ có xu hướng giảm sút và nay xuống mức thấp đáng báo động. The Guardian dẫn kết quả khảo sát tháng 9/2025 cho thấy, 32% học sinh lớp 12 ở Mỹ không có kỹ năng đọc hiểu cơ bản, nghĩa là không thể tìm chi tiết trong văn bản để hiểu ý nghĩa của nó.
Điểm trung bình môn này năm 2024 ở mức thấp nhất kể từ khi khảo sát bắt đầu năm 1992. Sự thật này phơi bày nghịch lý: thế hệ sinh ra trong kỷ nguyên thông tin lại đang đọc ít hơn.
Governing trích nhận định của Giám đốc điều hành Hội đồng Đánh giá tiến bộ giáo dục Mỹ Lesley Muldoon: “Học sinh Mỹ đang bước tiếp vào đời với ít kỹ năng và kiến thức căn bản hơn so với thế hệ trước cách đây một thập kỷ. Điều này xảy ra đúng vào thời điểm tiến bộ nhanh chóng về công nghệ và xã hội đặt ra yêu cầu cao hơn đối với lực lượng lao động và công dân tương lai”.
Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, nguyên nhân nằm ở sự thay đổi trong cách trẻ em tiếp cận thông tin khi trẻ “dán mắt” vào màn hình ngày càng nhiều, khả năng tập trung ngắn lại, trong khi việc đọc sách cũng như các văn bản dài lại đang dần biến mất.
Thói quen tiêu thụ thông tin trên TikTok, YouTube Shorts hay Instagram Reels, nơi mọi thứ chỉ kéo dài vài giây, lặp lại mỗi ngày, cũng bào mòn khả năng tập trung, tư duy sâu và kết nối ngữ nghĩa vốn là những năng lực cốt lõi của đọc hiểu.
AI: Vị cứu tinh hay ảo tưởng công nghệ?
Trước thực trạng này, sự trỗi dậy của AI lại mở ra hướng đi mới với không ít rủi ro, đó là dạy trẻ học đọc bằng AI. Tại Mỹ, ngày càng nhiều trường học, phụ huynh và tổ chức cộng đồng bắt đầu sử dụng các ứng dụng đọc hiểu do AI hỗ trợ.
Các nền tảng này có khả năng “nghe” trẻ đọc to, phát hiện lỗi phát âm, gợi ý sửa sai theo thời gian thực, đồng thời điều chỉnh bài học phù hợp với trình độ của từng học sinh.
Hệ thống Trường công lập Denver (bang Colorado) với hơn 200 trường thành viên là một trong những nơi tiên phong. Từ tháng 1/2025, họ hợp tác với Amira Learning, công ty chuyên phát triển “gia sư AI” cho học sinh tiểu học. Hiện có khoảng 4 triệu học sinh tiếp cận phần mềm này.
Tuy nhiên, AI chưa hẳn là “đũa thần”. Theo CNN, Giáo sư Ying Xu từ Đại học Harvard (Mỹ) nhận định, khi trẻ đọc cùng chatbot AI được lập trình để đặt câu hỏi và phản hồi, hiệu quả đạt được tương đương với việc đọc cùng người lớn.
Song, chuyên gia này nhấn mạnh điều đó không có nghĩa AI có thể thay thế phụ huynh hay giáo viên. “AI chỉ nên là công cụ bổ trợ, không phải người thay thế”.
Giám đốc câu lạc bộ thiếu niên ở Texas Andra Jones cũng đồng tình: “Không có gì thay thế được thời gian cha mẹ hoặc người lớn đọc cùng trẻ. Khoảnh khắc đó là nền tảng, dù đứa trẻ mới một tuổi hay đã 7 tuổi”.
Chưa kể, thông qua AI, nhiều vấn đề khác cũng nảy sinh như thời gian tiếp xúc với màn hình nhiều hơn, nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân tăng, sự lệch pha giữa chương trình học chính khóa và các công cụ AI dẫn đến rối loạn kỹ năng trong một số trường hợp.
Năm ngoái, một chương trình đọc hiểu dùng AI bị hủy hợp đồng với hệ thống trường công ở New York sau khi giới chức lo ngại về bảo mật dữ liệu cá nhân.
Bà Jordan Caldwell, Hiệu trưởng trường tiểu học ở Pennsylvania (Mỹ) cho biết nhà trường chỉ bắt đầu thử nghiệm tích hợp AI trong giảng dạy, song nhấn mạnh sách và thư viện vẫn là “nền móng” của giáo dục khi nhận định: “Chúng tôi không muốn học sinh bị bội thực công nghệ ở trường rồi về nhà lại dán mắt vào màn hình. Đó là bài toán cân bằng”.
Hiện, một số bang như Mississippi và Louisiana nỗ lực cải tổ chương trình dạy đọc, ban hành các đạo luật khuyến khích trẻ đọc sách từ nhỏ.
AI có thể lắng nghe, phản hồi, thậm chí “thấu hiểu” trẻ em bằng thuật toán, nhưng dạy đọc không chỉ là dạy kỹ năng ngôn ngữ bởi đó còn là quá trình vun đắp cảm xúc, sự kiên nhẫn và trí tưởng tượng. Những điều này, dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, vẫn cần sự dẫn dắt của con người.
Cuộc khủng hoảng đọc hiểu trong học sinh Mỹ vì thế không thể được giải quyết chỉ bằng công nghệ, mà bằng cách con người sử dụng công nghệ một cách thông minh, nhân văn và đúng mục đích.
