Thầy Nguyễn Lộc của tôi

PGS. Nguyễn Lộc là nhà giáo đáng kính, người thầy mẫu mực được nhiều thế hệ sinh viên ngưỡng vọng, trong đó có tôi.

Người mở lối cho những ngành học mới

Thầy Nguyễn Lộc sinh năm 1936, tại Bình Mỹ, Bình Sơn, Quảng Ngãi. Thuở nhỏ, thầy học tại quê nhà, rồi vào Trường Trung học kháng chiến Lê Khiết. Đầu năm 1954, thầy là một trong những học sinh ưu tú được đưa ra Bắc học tập, được cử sang Trung Quốc học tiếng Trung.

Trở về, sau một thời gian làm phiên dịch tại Ban chỉ đạo hoạt động quốc tế của Trung ương Đảng, thầy được chuyển về học khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1957-1960). Tốt nghiệp xuất sắc, nhà trường giữ thầy lại làm giảng viên khoa Ngữ văn, rồi làm Chủ nhiệm bộ môn Cổ-Cận-Dân (văn học cổ điển, văn học cận đại, văn học dân gian) của khoa.

Năm 1987, cùng gia đình chuyển vào miền Nam, thầy giảng dạy tại khoa Ngữ văn Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh). Chỉ ba năm sau, năm 1990, thầy được bầu là Trưởng khoa và là người có công thành lập các bộ môn mới lúc bấy giờ như báo chí, văn hóa học, ngữ văn Trung Quốc (sau này trở thành ba khoa mạnh, thu hút nguồn tuyển sinh đông đúc của trường). Thầy được phong học hàm Phó giáo sư năm 1984.

Song song với công việc giảng dạy, thầy còn cùng với các Giáo sư Hoàng Như Mai, Trần Hữu Tá sáng lập Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học Thành phố Hồ Chí Minh (1988), làm Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký đầu tiên của Hội; lại cùng với Giáo sư Hoàng Như Mai thành lập Đại học Văn hiến và làm Hiệu trưởng đầu tiên của trường (1997-2003).

Sau khi nghỉ hưu, những năm gần đây, do tuổi già bệnh tật, dù được vợ thầy là nhà thơ Ý Nhi hết lòng chăm sóc. Nhưng sức khỏe thầy ngày càng yếu đi nhiều và cuối cùng cũng không cưỡng lại được quy luật của trời đất.

"Người giảng Truyện Kiều hay nhất Việt Nam"

Nhiệm vụ trọng tâm của người thầy giáo bậc đại học là giảng dạy và nghiên cứu khoa học, mà đối với các ngành khoa học xã hội và nhân văn là viết sách. Có người dạy hay, nhưng viết không hay và ngược lại. Như một khả năng thiên phú bẩm sinh, thầy Nguyễn Lộc làm tròn cả hai vai. Chuyên môn sâu của thầy là văn học cổ điển Việt Nam.

Cho đến bây giờ trong ký ức của tôi vẫn còn in đậm dáng người đỉnh đạc của thầy, với gương mặt cương nghị, mái tóc lượn sóng, nụ cười hồn nhiên và thân thiện, đôi mắt to tròn sáng trong và dường như cũng biết nói. Đã gần tròn nửa thế kỷ trôi qua, giọng giảng bài sang sảng, truyền cảm và lôi cuốn của thầy vẫn vang vọng trong tôi những đợt sóng ngôn từ, cứ vỗ vào bờ ký ức. Những câu thơ đóng đinh với thời gian, tượng hình đầy ám gợi về thân phận nàng Kiều và lý tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du: “Đi không yên ổn, ngồi không vững vàng”; hoặc thầy đay đi đay lại như buộc phải chấp nhận thực tế một cách phũ phàng, rằng “Đã tu tu trót, qua thì thì thôi”.

Với chất giọng ấm áp Quảng Ngãi có ít nhiều âm sắc pha giọng chuẩn Hà Nội, thầy đã hút hồn nhiều thế hệ sinh viên từ Bắc đến Nam. TS. Nguyễn Đăng Vũ, nguyên là Hiệu trưởng Đại học Phạm Văn Đồng, cho rằng: “Thầy được mệnh danh là người giảng dạy Truyện Kiều hay nhất Việt Nam”; còn PGS. TS Đoàn Lê Giang, nguyên Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, người cùng chuyên môn với thầy, còn thông tin nhấn mạnh rằng, thầy là “người giảng Truyện Kiều hay đến mức sinh viên khoa khác cũng đứng ở cửa sổ lớp học để lắng nghe”.

Mãi sau này, tôi mới nghiệm ra rằng, người nào say mê Truyện Kiều và thấu cảm được tâm trạng của Nguyễn Du, thường là người có đời sống nội tâm đầy trăn trở, bất an, luôn bị giằng xé và không có nhiều may mắn trong cuộc đời. Mà đâu chỉ có Nguyễn Du với Truyện Kiều, thầy còn là chuyên gia đầu ngành của văn học cổ điển Việt Nam, là người am hiểu đến tường tận các tác giả, tác phẩm như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Hoa tiên truyện, Sơ kính tân trang, Hoàng Lê nhất thống chí, thơ Hồ Xuân Hương...

Lịch sử văn chương nước ta trải qua một nghìn năm Bắc thuộc, không có chữ viết, nên không có văn học viết, chỉ có văn học dân gian. Đến gần một nghìn năm tiếp theo mới có văn học viết, nhưng phải dùng chữ Hán hoặc chữ Nôm là lối chữ dùng chữ Hán để ký âm tiếng Việt, thì những tác giả, tác phẩm vừa nêu trên là di sản hàng đầu của văn chương cổ điển của dân tộc. Và thầy, trở thành người làm chủ, người có khả năng thuyết giảng, truyền đạt và làm sáng tỏ khối di sản đồ sộ và quý giá của cha ông.

Trọn đời gìn giữ di sản văn học cổ điển

Với tư cách là nhà khoa học, người sáng tạo, thầy đã có hàng loạt công trình khoa học có giá trị học thuật lâu bền, khiến những người cùng giới, cùng chuyên môn phải nể phục: Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX (viết chung với Hoàng Hữu Yên, 1962), Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX (1971), Tự điển văn học (đồng tác giả, 1983-1984), Nguyễn Du - con người và cuộc đời (1985), Thơ Hồ Xuân Hương (khảo cứu, giới thiệu, 1985), Cung oán ngâm khúc (khảo cứu, giới thiệu, 1986), Văn học Tây Sơn (1986), Những khúc ngâm chọn lọc (đồng tác giả, 1987), Văn học lớp 10 (chủ biên, 2 tập, 1990), Nghệ thuật Hát bội Việt Nam (1994), Tự điển nghệ thuật Hát bội (chủ biên, 1998), Những tiểu luận văn học và những bài viết khác (2007)...

Đặc biệt, bộ giáo trình dài 3 tập với hơn 1.300 trang về văn học thế kỷ XVIII và XIX, phần do thầy viết, có ưu thế vượt trội và định vị trong chương trình đại học ngành văn, được nhiều thế hệ sinh viên quan tâm và đã được tái bản nhiều lần.

Lối viết của thầy Nguyễn Lộc luôn chân chất mà ám gợi, diễn đạt trực diện mà mạch lạc, sâu sắc. Thầy không phải là người duy nhất quan tâm đến giai đoạn văn học này. Nhưng nếu đọc kỹ, suy ngẫm cẩn thận, có thể nhận ra mối quan tâm của tác giả tập trung chủ yếu vào vấn đề cốt tử của văn chương đầy tính nhân bản, đó là khám phá ra con người, khẳng định những giá trị chân chính của con người, đấu tranh cho những phẩm hạnh tốt đẹp, chính đáng của con người. Đó cũng là sứ mệnh của văn chương mọi thời đại.

Sách của thầy không chỉ nhận sự quan tâm của những nhà khoa học trong nước, mà cả học giới người Việt ở nước ngoài; không chỉ chinh phục được nhiều thế hệ sinh viên mà còn cả những nhà nghiên cứu, những người quan tâm đến di sản văn học dân tộc. Đoàn Lê Giang nghiêng mình trước “người dành cả đời nghiên cứu, tôn vinh văn học cổ điển dân tộc”; còn Huỳnh Như Phương thì gọi thầy là “người giữ hồn văn chương dân tộc”, coi thầy không chỉ là “nhà giáo mẫu mực trong ngành đào tạo ngữ văn” mà còn là “nhà nghiên cứu hàng đầu về văn học cổ điển”...

Thú vị hơn, thầy còn là người gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát bội truyền thống. Bởi lẽ, thầy là người con của khu 5, sinh ra đã ngấm sâu trong mạch nguồn nghệ thuật truyền thống của quê mình, từ nhỏ đã chạy theo những gánh hát rong, biết cùng diễn tuồng với trẻ con cùng lứa ở lối xóm. Lại thêm cái cơ duyên khi trưởng thành, thầy có mối quan hệ tri âm tri kỷ, đồng cảm tương liên với người nhạc phụ tài hoa của mình là Giáo sư nghệ thuật học truyền thống Hoàng Châu Ký, một trong những người có công đánh thức nghệ thuật truyền thống trên dải đất miền Trung và ngày càng lan tỏa ra cả nước.

Với tầm nhìn xa, trông rộng của một người hoạt động giáo dục/ xã hội, những đơn vị và tổ chức mà thầy Nguyễn Lộc từng tham gia sáng lập, đang ngày càng phát triển bề thế, định vị vượt trội trong đời sống xã hội.

Ngẫm lại cả cuộc đời của thầy giáo Nguyễn Lộc, tuy ít nhiều có tham gia quản lý giáo dục, nhưng đó chỉ là bệ phóng làm nền tảng, tạo điều kiện cho thầy thực hiện lý tưởng nhân văn, sứ mệnh cao cả trong công việc trồng người. Cao hơn, là thông qua những trang văn nồng nàn hơi ấm tình người, nhằm tạo nguồn mạch bền lâu nuôi dưỡng tâm hồn con người, mà chủ yếu là thế hệ trẻ - những sinh viên/ học viên đang khao khát, vọng ngóng về tương lai, như tôi cách đây mấy mươi năm.

Là học trò nhỏ của thầy, nghe tin thầy có cuộc viễn du không bao giờ trở lại, tôi viết mấy dòng tản mạn này, như một nén tâm nhang, nghiêng mình kính cẩn dâng về phương trời xa, mong thầy giáo yêu kính của tôi ra đi thanh thản!