Xu thế “chảy máu chất xám ngược” toàn cầu

Động thái trên của các quốc gia không chỉ củng cố sức mạnh công nghiệp trong nước mà còn hướng đến đảo ngược làn sóng “chảy máu chất xám” kéo dài nhiều năm, tạo ra cuộc tái phân bổ trí tuệ toàn cầu.

Cơ hội trong thách thức

Trong nhiều thập niên, Mỹ là điểm đến mặc định cho giới tinh hoa khoa học - công nghệ.

Hệ sinh thái Thung lũng Silicon hình thành không chỉ nhờ vốn và công nghệ, mà còn nhờ vào dòng nhân tài liên tục đổ về từ Ấn Độ, Trung Quốc và nhiều nền kinh tế mới nổi. Visa H-1B chính là cầu nối để những bộ óc xuất sắc nhất góp phần duy trì vị thế dẫn dắt của Mỹ.

Trước quyết định nâng phí lên 100.000 USD cho mỗi hồ sơ mới, những kỹ sư trẻ tài năng từng coi Mỹ là “cửa ngõ thành công” nay buộc phải tính toán những điểm đến khác. Các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Ấn Độ, Trung Quốc hay Singapore lập tức nhìn thấy cơ hội hiếm có: biến sự siết chặt ở nơi khác thành lực đẩy cho chính sách thu hút chất xám của riêng mình.

Hàn Quốc là ví dụ điển hình. Theo Reuters, năm 2024, nước này ghi nhận mức “thâm hụt” 0,36 chuyên gia AI/10.000 dân, theo chỉ số đo lường dòng chảy chất xám. Đây rõ ràng là con số khiêm tốn nhưng đủ để gióng lên hồi chuông cảnh báo khi đứng gần cuối bảng xếp hạng 38 nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD). Sự chênh lệch càng trở nên rõ nét khi Luxembourg đạt mức tăng 8,92; Mỹ là 1,07 và Đức là 2,13.

Để đảo ngược xu hướng này, Chánh văn phòng Phủ Tổng thống Kang Hoon-sik chỉ đạo các bộ, ngành chuẩn bị gói chính sách hấp dẫn, trong đó ngân sách 2026 dự kiến ưu tiên cho trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ cao. Trước đó, chính phủ Hàn Quốc cũng tung ra visa K-Tech Pass, cho phép kỹ sư từ 100 đại học hàng đầu thế giới đến làm việc với mục tiêu 1.000 suất đến năm 2030. Đây không chỉ là chính sách nhân lực, mà còn là bước đi chiến lược nhằm biến Hàn Quốc thành điểm đến hấp dẫn cho chất xám công nghệ cao.

Cạnh tranh điểm đến của giới tinh hoa

Trung Quốc, vốn đã xây dựng chiến lược “hồi hương nhân tài” từ nhiều năm, giờ càng có thêm lý do để khẳng định rằng môi trường trong nước đủ sức cạnh tranh. Câu chuyện không chỉ dừng ở việc “giữ chân” trí thức trong nước mà còn là tham vọng kéo về những bộ óc xuất sắc toàn cầu, bất kể đến từ đâu. Ngày 1/10, quốc gia này sẽ chính thức triển khai K Visa cho phép các nhà khoa học, kỹ sư quốc tế nhập cảnh, học tập và làm việc mà không cần hợp đồng lao động.

Ở bên kia Đại Tây Dương, theo Financial Times, châu Âu cũng không bỏ lỡ thời cơ. Đức, nền kinh tế lớn nhất Liên minh châu Âu (EU), công khai ý định biến chính sách mới của Mỹ thành cơ hội hút nhân tài, đặc biệt trong ngành kỹ thuật số. Theo Reuters, Bernhard Rohleder, người đứng đầu Hiệp hội công nghệ Bitkom, nhấn mạnh: “Đây là thời cơ để Đức và châu Âu nói chung vươn lên thành điểm đến của giới tinh hoa toàn cầu”. Tại Anh, Thủ tướng Keir Starmer cân nhắc cải cách thị thực để giảm hoặc miễn một số khoản phí dành cho nhân tài toàn cầu.

Có thể thấy thế giới đang chứng kiến sự đảo chiều lịch sử của dòng di cư tri thức. Nếu trước đây, “chảy máu chất xám” là nỗi ám ảnh của các nước đang phát triển, thì giờ đây, nhiều nước có thể biến thách thức thành lợi thế. Khi các nền kinh tế mới nổi dần nâng tầm vị thế, với cơ hội phát triển và chất lượng sống không kém cạnh, dòng chất xám cũng bắt đầu dịch chuyển theo hướng đa cực. Đây chính là cú xoay chuyển quan trọng, hứa hẹn vẽ lại bản đồ nhân lực chất lượng cao toàn cầu.