Đà Nẵng và bài toán chuyển hóa rác thành năng lượng sạchBài 3: Hình thành hệ sinh thái xanh từ rác

Nhìn từ nhà máy Sóc Sơn

Tại Nhà máy điện rác Sóc Sơn ở Hà Nội, dòng xe chở rác nối nhau đi vào khu tiếp nhận mỗi ngày. Phía sau những cánh cửa khép kín, rác được lưu chứa, đảo trộn, đốt và thu hồi nhiệt để phát điện.

Ông Trần Tuấn Cường, Phó Giám đốc Bộ phận an toàn và môi trường Nhà máy điện rác Sóc Sơn, cho biết dự án có tổng mức đầu tư hơn 320 triệu USD, gồm 5 lò đốt ghi cơ học công nghệ châu Âu và 3 tổ máy phát điện, tổng công suất phát điện có thể đạt 90MW.

Mỗi ngày, nhà máy tiếp nhận và xử lý trung bình từ 4.500 đến 5.000 tấn rác sinh hoạt, tương đương gần 70% lượng rác phát sinh của Hà Nội. Vào các đợt cao điểm như lễ, Tết, khối lượng đưa về có thể lên tới khoảng 7.500 tấn mỗi ngày. Quy mô này đòi hỏi hệ thống tiếp nhận, lưu chứa và xử lý phải vận hành liên tục, bởi chỉ một khâu bị gián đoạn cũng có thể ảnh hưởng đến chuỗi thu gom của đô thị.

Rác đưa về phần lớn chưa được phân loại hoàn toàn tại nguồn, chứa nhiều hữu cơ và có độ ẩm cao. Trước khi vào lò, rác được tập kết trong bể chứa khép kín có khả năng chứa tối đa khoảng 65.000 tấn, tạo nguồn dự trữ cho khoảng 10 ngày vận hành.

Theo ông Cường, sau khi tiếp nhận, rác thường được lưu lại từ 3 đến 5 ngày. Hệ thống cẩu liên tục đảo trộn, giúp nước rỉ thoát bớt và tạo độ đồng đều trước khi đưa vào lò.

"Đặc điểm rác sinh hoạt của Việt Nam là độ ẩm cao và thành phần chưa đồng đều. Việc lưu rác trong bể, kết hợp đảo trộn giúp nước rỉ thoát bớt, rác lên men và sinh nhiệt, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn khi đưa vào lò đốt", ông Cường cho biết.

"Đặc điểm rác sinh hoạt của Việt Nam là độ ẩm cao và thành phần chưa đồng đều".

Ông Trần Tuấn Cường, Phó Giám đốc Bộ phận an toàn và môi trường Nhà máy điện rác Sóc Sơn

Bể chứa được duy trì trong điều kiện áp suất âm để hạn chế mùi phát tán ra bên ngoài, đồng thời một phần không khí trong bể được hút vào phục vụ quá trình cháy. Sau giai đoạn lưu chứa, rác được đưa vào lò với nhiệt độ được kiểm soát khoảng 850 đến 1.050 độ C. Nhiệt độ cao và ổn định, kết hợp hệ thống xử lý khí thải phía sau lò, là điều kiện quan trọng để kiểm soát các chất ô nhiễm.

Nhiệt lượng sinh ra được sử dụng để tạo hơi nước, vận hành tua-bin và phát điện. Khoảng 13% sản lượng điện được giữ lại phục vụ các hoạt động của nhà máy, phần còn lại được hòa vào lưới điện quốc gia.

Nhìn từ Sóc Sơn, điện rác là một dây chuyền công nghiệp đòi hỏi sự ổn định ở từng công đoạn. Rác đi qua lò vẫn để lại tro xỉ, khí thải và nước rỉ cần tiếp tục kiểm soát. Giá trị của mô hình thể hiện rõ nhất khi hệ thống xử lý được vận hành đều đặn, lượng rác chôn lấp giảm và các thông số môi trường được theo dõi liên tục.

Để rác đi đúng vòng tuần hoàn

Quy hoạch thành phố đến năm 2030 đặt mục tiêu giảm tỷ lệ rác sinh hoạt xử lý bằng chôn lấp trực tiếp xuống dưới 50% lượng được thu gom, đồng thời mở rộng tái chế và thu hồi giá trị từ chất thải.

Tiến sĩ Lê Thị Thoa, Giám đốc Dự án Năng lượng sạch, chi phí hợp lý và an ninh năng lượng cho các quốc gia Đông Nam Á tại Việt Nam, (GIZ)), cho rằng điện rác nên được xem là nguồn năng lượng hỗ trợ gắn với quản lý chất thải và kinh tế tuần hoàn. Giá trị bền vững của công nghệ này thể hiện khi lượng rác phải chôn lấp giảm, áp lực đất đai và ô nhiễm được hạn chế, phần năng lượng trong chất thải cuối cùng được thu hồi.

Theo bà Thoa, để rác trở thành tài nguyên, địa phương cần chuyển từ tư duy xử lý cuối nguồn sang quản trị tài nguyên từ chất thải. Phân loại tại nguồn phải thực chất, hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý cần đồng bộ, từng dòng chất thải được đưa vào công nghệ phù hợp. Vật liệu còn khả năng tái sử dụng hoặc tái chế nên được giữ trong chuỗi kinh tế trước khi phần còn lại được tính đến cho thu hồi năng lượng.

"Điện rác chỉ nên được phát triển khi chất thải không còn khả năng tái sử dụng hoặc tái chế".

Tiến sĩ Lê Thị Thoa, Giám đốc Dự án Năng lượng sạch, chi phí hợp lý và an ninh năng lượng cho các quốc gia Đông Nam Á tại Việt Nam (GIZ)

Ở khu vực sản xuất, vòng tuần hoàn vật chất đã được thử nghiệm theo cách cụ thể hơn. Theo bà Đoàn Thị Ngọc Thủy, Phó phòng Xây dựng và Môi trường, Ban Quản lý Khu Công nghệ cao và các khu công nghiệp Đà Nẵng, quá trình chuyển đổi Khu công nghiệp Hòa Khánh theo hướng sinh thái đã xác định các cơ hội cộng sinh như tận dụng khí sinh học, gỗ phế liệu làm nhiên liệu, dùng tro thải sản xuất vật liệu không nung và thu hồi giấy, bìa cứng làm nguyên liệu cho sản xuất giấy.

Tại một số địa bàn, người dân đã tách rác tại nhà nhưng khi thu gom vẫn phải gom chung vì phía sau thiếu hệ thống xử lý riêng. Khi chuỗi chưa đồng bộ, thói quen phân loại khó duy trì và nguồn rác đưa vào công nghệ hiện đại cũng thiếu ổn định.

Để cung cấp nguồn nguyên liệu tốt cho điện rác cần phải thực hiện nghiêm túc việc phân loại rác tại nguồn.

Ông Hoàng Châu Sơn, Chủ tịch UBND xã Núi Thành, cho rằng nếu dự án được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận và triển khai, cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, đơn vị vận hành và cộng đồng dân cư cần được xác lập ngay từ đầu.

"Thông tin môi trường phải được công khai theo quy định, hệ thống quan trắc được duy trì trong suốt quá trình hoạt động, đồng thời phải có đầu mối tiếp nhận, kiểm tra và xử lý kịp thời những phản ánh về mùi, nước thải, bụi hay phương tiện vận chuyển. Việc giám sát cần được duy trì trong toàn bộ vòng đời của dự án", ông Sơn nói.

Việc thu gom, vận chuyển của các đơn vị môi trường cũng cần có hệ thống phân loại để đồng bộ.

Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu cải tạo, phục hồi hơn 50% số bãi chôn lấp không hợp vệ sinh, xóa các điểm đen ô nhiễm và đóng cửa, cải tạo, phục hồi toàn bộ các bãi rác tự phát gây ô nhiễm. Thành phố định hướng kêu gọi đầu tư các nhà máy xử lý, tái chế nhiều dòng chất thải khác nhau, từ chất thải sinh hoạt, chất thải nguy hại đến bùn thải, chất thải xây dựng và chất thải công nghiệp.

Sau năm 2030, các khu liên hợp xử lý tiếp tục được đầu tư thêm theo hướng đáp ứng nhu cầu lâu dài và tiến tới kinh tế tuần hoàn. Trong cách tổ chức đó, phần vật liệu còn giá trị cần được ưu tiên tái sử dụng, tái chế, phần hữu cơ được xử lý phù hợp, phần chất thải còn lại mới đưa vào thu hồi năng lượng.