Trung Quốc - quốc gia có nhu cầu năng lượng khổng lồ và tham vọng phát triển năng lượng tái tạo, đang triển khai kế hoạch xây dựng một siêu đập thủy điện tại khu vực Tây Tạng, trên dòng sông Yarlung Tsangpo (tên gọi thượng nguồn của sông Brahmaputra).
Tham vọng từ siêu đập Tây Tạng
Tờ China Daily hôm 21/7 đưa tin, Trung Quốc đã bắt đầu thực hiện dự án xây đập thủy điện được đánh giá là có quy mô vượt qua cả đập Tam Hiệp - công trình thủy điện lớn nhất thế giới hiện nay, chi phí đầu tư ước tính khoảng 1.200 tỷ nhân dân tệ (167,8 tỷ USD).
Với quy mô khổng lồ và vị trí nhạy cảm, siêu đập Tây Tạng không chỉ mang lại lợi ích về năng lượng mà còn đặt ra hàng loạt câu hỏi về môi trường, địa chính trị và phát triển bền vững khu vực.
Địa điểm xây dựng siêu đập được xác định là tại hẻm núi Yarlung Tsangpo, gần khu vực Medog, Tây Tạng - nơi dòng sông Yarlung chảy từ cao nguyên Tây Tạng xuống vùng hạ lưu Ấn Độ và Bangladesh. Đây là nơi dòng sông uốn cong mạnh nhất thế giới và có độ rơi lớn, tạo điều kiện lý tưởng để khai thác thủy điện.
Theo các nguồn tin từ Trung Quốc, công suất thiết kế của đập có thể lên đến 70 GW (gigawatt), so với công suất 22,5 GW của đập Tam Hiệp. Khi hoàn thành, đập Tây Tạng sẽ trở thành công trình sản xuất năng lượng tái tạo lớn nhất hành tinh, với sản lượng điện hàng năm dự kiến lên đến 300 tỷ kWh - tương đương tổng nhu cầu điện của một quốc gia cỡ vừa.
Dự án siêu đập này nằm trong chiến lược chuyển đổi năng lượng của Trung Quốc, nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2060.
Bên cạnh vai trò trong sản xuất điện, siêu đập còn đóng vai trò trong việc điều tiết lũ, cung cấp nước tưới và phát triển hạ tầng giao thông, thông qua việc xây dựng hệ thống hồ chứa và đường sá kết nối vùng sâu vùng xa.
Đặc biệt, với quy mô 160 tỷ USD, dự án này còn tạo ra hàng trăm ngàn việc làm trực tiếp và gián tiếp trong lĩnh vực xây dựng, kỹ thuật và hậu cần. Qua đó giúp thúc đẩy nền kinh tế nội địa trong bối cảnh tăng trưởng chậm lại sau đại dịch và chiến tranh thương mại với phương Tây.
Bài toán phát triển bền vững
Tuy mang lại nhiều lợi ích kinh tế, nhưng theo các nhà nghiên cứu, dự án cũng làm dấy lên những lo ngại sâu sắc. Đó là môi trường sinh thái bị đe dọa khi hẻm núi Yarlung Tsangpo là một trong những khu vực sinh thái đa dạng nhất Tây Tạng, với nhiều loài động thực vật đặc hữu.
Việc xây đập, tạo hồ chứa khổng lồ sẽ làm thay đổi toàn bộ hệ sinh thái, đe dọa đa dạng sinh học, gây xáo trộn chuỗi thức ăn và có thể gây sạt lở đất trên diện rộng.
Đối với yếu tố biến đổi khí hậu và địa chấn, việc tích nước trên quy mô cực lớn tại khu vực địa chất không ổn định như Tây Tạng có thể dẫn đến những hậu quả khó lường, như động đất kích thích (induced seismicity). Ngoài ra, việc xây dựng đập ở độ cao lớn có thể làm tan băng nhanh hơn, gây xáo trộn chu trình nước tự nhiên của sông Brahmaputra.
Dự án đập có thể ảnh hưởng đến hàng chục ngàn người dân Tây Tạng đang sinh sống trong khu vực, buộc họ phải di dời. Việc tái định cư luôn đi kèm những vấn đề về văn hóa, sinh kế và ổn định xã hội.
Bên cạnh đó là mối lo từ Ấn Độ và Bangladesh bởi một trong những điểm gây tranh cãi nhất của dự án này là vị trí của đập nằm gần biên giới Ấn Độ, nơi sông Yarlung Tsangpo chảy vào Ấn Độ và trở thành sông Brahmaputra - nguồn sống quan trọng cho hàng trăm triệu người dân ở bang Arunachal Pradesh, Assam và Bangladesh.
Chính phủ Ấn Độ nhiều lần bày tỏ quan ngại rằng việc Trung Quốc kiểm soát dòng chảy ở thượng nguồn sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh nguồn nước ở hạ lưu, nhất là trong mùa khô hoặc khi xảy ra chiến tranh. Thậm chí, một số chuyên gia Ấn Độ đã gọi đây là “vũ khí nước” mà Bắc Kinh có thể dùng để gây sức ép chiến lược.
Còn Bangladesh - nước ở hạ lưu cuối cùng cũng tỏ ra lo ngại trước nguy cơ thiếu nước, thay đổi dòng chảy và xâm nhập mặn, đặc biệt khi nước biển dâng do biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, giới chức Trung Quốc nhấn mạnh rằng dự án sẽ “xanh hóa” nguồn cung năng lượng quốc gia, đồng thời khẳng định mọi bước đi đều tuân thủ tiêu chuẩn môi trường quốc tế.
Bắc Kinh cam kết “sẽ phối hợp và chia sẻ thông tin thủy văn” với các nước liên quan, song cho đến nay, nhiều bên vẫn chỉ trích Trung Quốc thiếu minh bạch và đơn phương hành động.
