Gửi bình luận
ĐNCT - Có một làng quê nằm giữa hai dòng sông lớn của xứ Quảng, cách đây hơn 2 thế kỷ đã thể hiện nét đẹp của văn hóa làng xã thông qua nghĩa cử tôn vinh và thờ phụng chung các vị Tiền hiền đã có công mở đất, khai canh lập làng…
Làng Quảng Đại nay thuộc xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng, phía bắc giáp sông Vu Gia, phía nam giáp sông Thu Bồn. Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, cuối thế kỷ XVIII, xã (làng) Quảng Đại thuộc tổng Phiếm Ái, huyện An Nông, phủ Điện Bàn, xử Quảng Nam.
Sách Nghiên cứu Địa bạ triều Nguyễn của Nguyễn Đình Đầu cho hay, xã Quảng Đại thuộc tổng Quảng Đại Thượng, huyện Duy Xuyên, phủ Thăng Hoa, dinh Quảng Nam. Diện tích của làng trên 323 mẫu. Cuối thế kỷ XIX, theo Đồng Khánh địa dư chí, xã Quảng Đại vẫn thuộc tổng Quảng Đại Thượng nhưng lại ở huyện Quế Sơn, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam.
Trước năm 1945, Quảng Đại thuộc tổng Quảng Hòa, phủ Duy Xuyên. Theo Quảng Nam xã chí, làng này có diện tích trên 350 mẫu, dân số hơn 2.000 người. Muốn đến làng phải theo đường 104 ở Duy Xuyên lên đến Km20, qua đò ngang lên độ 500m thì gặp đình Quảng Đại.
Nói về lịch sử lập làng Quảng Đại, Quảng Nam tỉnh tạp biên (do Viện Viễn Đông bác cổ và Hội Văn hóa dân gian Đông Dương thực hiện vào đầu thế kỷ XX) cung cấp thông tin: Trong một văn bản Hán Nôm ghi chép về truyền thống khai canh của họ Nguyễn xã Quảng Đại (huyện Duy Xuyên) vào năm Cảnh Trị 2 (1664) đã nêu rõ, từ thời Lê Thánh Tông, ngài Thủy tổ Nguyễn Văn Thiết từ xã Khuông Phụ, phủ Hạ, thừa tuyên Hải Dương theo vua Nam chinh bình Chiêm thắng lợi, rồi tình nguyện ở lại Ô châu, tức xứ Quảng Nam, cùng với các ngài Nguyễn Viết Lợi, Lê Nhân kết làm bằng hữu, đồng lòng đến Quảng Đại mở ra ba khoảnh lập miếu vũ, hai khoảnh lập nơi cư trú, cùng bỏ tiền mộ dân khai phá đất hoang, lập thành làng xóm.
Cố TS. Huỳnh Công Bá, qua nghiên cứu phổ hệ các tộc họ ở làng Quảng Đại, cũng cho biết: Khoảng đầu thế kỷ XVII, dưới thời Chúa Nguyễn Phước Nguyên (1613 - 1634), thủy tổ tộc Lê Văn và tộc Nguyễn Đăng đã đến khai phá vùng đất Quảng Đại. Đến khoảng đầu thế kỷ XVIII, có thêm thủy tổ các tộc Lê Phước, Trần Xuân tiếp tục công việc quan trọng này.
Làng Quảng Đại không hình thành một sớm một chiều mà phải trải qua hàng thế kỷ gian khó để tạo lập, bồi trúc và phát triển.
Trong hành trình khai khẩn làng mạc lâu dài ấy, đã có tộc họ đến trước, có tộc họ đến sau, từ các địa phương ở phía Bắc: Thăng Long, Hải Dương, Thanh Hóa… nhưng tất cả đều có chung mục đích là tạo lập “giang sơn” cho con cháu muôn đời thụ hưởng với 9 xứ đất: Cồn Chùa Thượng, Cồn Chùa Hạ, Cồn Rừng, Cồn Nổi, Hà Nhai, Hà Mươi, Nà, Đồng Thốc và Ô Đà.
Tuyển tập Quảng Đại là đây (2006) cho biết, trân trọng công đức ấy, vào năm Tân Mùi (1811), thời Gia Long, lý hào và chư tộc làng Quảng Đại vinh danh bảy tộc họ có công khai phá lập làng là Thất tộc tiền hiền, gồm Lê Văn, Lê Quốc, Lê Phước (Phúc), Nguyễn Đăng, Nguyễn Văn, Nguyễn Chánh (Chính) và Trần Xuân.
Đến năm Tự Đức thứ 25 (1872), làng Quảng Đại lập nhà thờ Thất tộc tiền hiền (nay không còn), với tâm niệm “hưởng đức mà chưa đền ơn, thì lấy lễ để bày tỏ tình cảm, cúng tế do nghĩa xuất phát từ lòng người”.
Không dừng lại ở đó, 15 năm sau, khẳng định “hữu khai tất tiên, khắc xương quyết hậu” (Công khai sáng của tổ tiên, làm rạng rỡ đời sau), vào ngày 4 tháng 11 năm Đồng Khánh thứ 3 (1887), làng Quảng Đại có văn bản đồng thuận lập “Tiền hiền tự điền” (ruộng thờ Tiền hiền).
Theo đó, dành 4 mẫu ruộng dùng làm nguồn tế tự hằng năm đối với những người có công mở đất, chỉnh lý đinh - điền bạ và tạo lập cơ nghiệp cho hậu thế. Ruộng này được giao cho con cháu bảy tộc họ canh tác với những diện tích cụ thể (từ 2 sào đến một mẫu 2 sào). Hằng năm, vào tiết Thanh minh, trước ngày kỵ 10 ngày, phải chuẩn bị tiền 30 quan/mẫu giao trước để lo sắm lễ vật.
Theo các nhà nghiên cứu, nghĩa cử tôn vinh Thất tộc tiền hiền là biểu tượng rất đẹp của văn hóa làng xã xứ Quảng. Theo đó, làng xã không phải là phép cộng đơn thuần của những dòng họ riêng biệt, mà là một cộng đồng lịch sử được hình thành từ nhiều dòng họ cùng góp công, góp sức.
Việc làng Quảng Đại ghi nhận bảy tộc họ đồng Tiền hiền cho thấy cộng đồng làng xã xưa đã không tuyệt đối hóa nguồn gốc của một dòng họ, cũng không đặt công lao của một tộc lên trên các tộc khác, mà nhìn nhận quá trình hình thành làng như thành quả chung của nhiều dòng họ.
Công lao của tiền nhân vì thế được chia sẻ như một di sản chung, một ký ức cộng đồng đẹp: Bảy tộc họ vẫn giữ nguyên “căn cước” và truyền thống riêng của mình, nhưng khi đứng trong không gian chung của làng, tất cả đều được đặt trong một trật tự bình đẳng của sự tưởng niệm thành kính và lòng tri ân sâu sắc.
Phải chăng đây là sự chuyển hóa rõ nét từ ý thức “tộc họ ta” sang ý thức “làng ta”; từ việc đề cao huyết thống riêng sang việc trân trọng công lao đối với cộng đồng làng xã.
Mặt khác, việc thờ chung Thất tộc tiền hiền ở Quảng Đại biểu hiện tư tưởng khá tiến bộ trong xã hội phong kiến, khi mà quan hệ huyết thống và dòng tộc vẫn còn giữ một vị trí khá quan trọng: “Một giọt máu đào hơn ao nước lã”.
Đó là ý thức dung hòa tuyệt vời và tinh thần cố kết cộng đồng, tình làng nghĩa xóm, cùng chung tay xây dựng quê hương Quảng Đại ngày càng thêm quảng đại, như lời bia Minh làng Quảng Đại: “Sao có dời, vật có đổi, tình thân ái mặn nồng muôn thuở vẫn keo sơn/ Sông có cạn, núi dẫu mòn, nghĩa thâm giao sâu sắc ngàn thu càng gắn bó”.
