Tình yêu với chữ đã trổ lối đường dài đầy tự do cho những giấc mơ thơ ở Hoàng Đăng Khoa. Người ta biết nhiều đến anh với tư cách là Trưởng ban Lý luận phê bình của tạp chí Văn nghệ Quân đội, nhưng sâu thẳm anh còn là một người thơ.
Hoàng Đăng Khoa luôn có một người đọc nghiêm túc phía sau đối với những sáng tác. Anh đã phải thực kỹ lưỡng khi mỗi ý nghĩ và xúc cảm cất cánh và chạm vào những hình hài, từ đó đem đến cho người đọc những trải nghiệm ấn tượng với những “giấc mơ thơ”. “Không gì thực bằng giấc mơ” (NXB Hội nhà văn, 2025) đã xác tín sâu sắc tinh thần thơ Hoàng Đăng Khoa.
Thế giới thi ảnh Hoàng Đăng Khoa
Ngay từ nhan đề của thi tập, Hoàng Đăng Khoa đã đem đến cho người đọc một sự khẳng định độc đáo về bản chất của giấc mơ. Đó cũng chính là diễn ngôn thi ca xuyên suốt để anh neo lấy và rồi dẫn dắt người đọc đi vào thi giới mà mình tạo dựng. Nơi giấc mơ với nhiều biểu hiện, nhiều liên tưởng, nhiều ám gợi ấy, người thơ đã khẳng định “đang mùa sống chậm/ mà chậm nhanh gì buồn chẳng như nhau”.
Thơ ca luôn là những tiếng vọng từ miền sâu của nỗi buồn, nơi mà nỗi buồn có thể tỏa hương và tạo dựng giá trị. Sự tri ngộ về trạng thái cảm xúc ấy đã biểu lộ nhà thơ phải là người luôn ở sau để chầm chậm quan sát mọi chuyển động của đời sống thì mới có thể thốt lên được lẽ điều ấy.
Chính vì vậy, âm hưởng chung của cả tập thơ cũng mang màu sắc ấy của nỗi buồn, nhưng ở mỗi bài thơ là một sự thể hiện riêng: “cô liêu như ngôi miếu/ ai dựng giữa rừng hoang/ thờ ai ai khói nhang/ tủi xây chi hình khối” (Ngẫu vận).
Hệ thống thi ảnh trong thi tập cũng mang màu sắc riêng của Hoàng Đăng Khoa. Qua sự ánh xạ của giấc mơ và nỗi buồn, những thi ảnh “vung máu vàng roe”, “người đàn ông độc thân”, “chiếc giường nằm ngoài ngôn ngữ”, “đinh hương héo rũ”, “gã bất lực tính dục”, “con én sỗ bẫy”, “mắt cậu tiêu binh”,… càng giàu tính gợi mở, dậy lên ở người đọc những liên tưởng sâu xa về tồn tại, đời sống và thân phận con người.
“Không gì thực bằng giấc mơ” trải dài một hành trình phiêu lưu của chủ thể. Có những phiêu lưu thực tế làm nên trải nghiệm sống. Có những phiêu lưu tưởng tượng. Có những phiêu lưu của giấc mơ. Tất cả đều hướng tới sự tự do trong tâm tưởng và khát khao chạm vào những gì sâu thẳm của không gian thiên nhiên, văn hóa, con người.
Nhiều bài thơ là những lát cắt ký ức văn hóa và có khi là cả những kiến giải riêng về những địa danh, nhưng điều độc đáo là trong sự kiến giải ấy, chủ thể có thể tự soi chiếu và nhận ra bản thể một cách thành thực. Thơ ca vì thế đã neo giữ lại những ký ức tập thể, những hình dung của nhiều người về nhiều mảnh đất, vùng văn hóa. Và điều quan trọng là phía sau những rong ruổi của phiêu lưu, của giấc mơ ấy, Hoàng Đăng Khoa đem đến những chiêm nghiệm nhân sinh sâu sắc: “cứ tưởng con người chẳng có gì vĩ đại/ hóa ra như biển rộng dài sâu thẳm vị tha” (Nhật Lệ), “thổ cẩm dạy ta công phu nhẫn nại/ đá tảng dạy ta chắc đặc kiệm lời/ nương đồi dạy ta thảo thơm khoáng đạt/ lễ lập tịch dạy ta danh định tâm khai” (Viết ở bản Sưng).
Tìm lại những gì riêng tư và sâu thẳm
Sau tất cả, Hoàng Đăng Khoa tự thức với chính mình: “và mỗi con người/ nên học cách/ tự mình độ lượng” (Khoảng trống trong rừng). Đó phải chăng cũng chính là khao khát thanh lọc thế giới tinh thần, nhờ thơ để tìm lại cho mình những gì riêng tư và sâu thẳm.
Hoàng Đăng Khoa là một nhà phê bình có tiếng trong dòng chảy văn chương đương đại, bởi thế mà trong Không gì thực bằng giấc mơ cũng quán chiếu sắc nét điều đó. Với anh “mỗi bài thơ là một cửa sổ/ trổ từ bên trong” và “người tình như bài thơ/ đọc một đời không hết”, để rồi “những cuốn sách/ chẳng bao giờ chịu dán mình vào gáy” (Thư phòng),… chiều sâu nghị luận về thơ, về đời sống đích thực của một tác phẩm văn học cứ thế được thể hiện qua diễn ngôn thi ca đầy hình ảnh biểu tượng.
Giấc mơ quả thực đã sải cánh để chạm đến những giới hạn và vượt thoát những giới hạn. Thơ đã chạm đến khao khát tự do đích thực. Bởi thế Không gì thực bằng giấc mơ của Hoàng Đăng Khoa đã mang đến những sự tiếp cảm mới mẻ. Đường tự do trổ từ giấc mơ quả đã mở ra một con đường mới mở bằng ngôn ngữ, từ đó góp phần làm sáng rõ nhiều thông điệp thẩm mỹ mới mẻ của dòng chảy thi ca đương đại.
