“Kể chuyện” trên sắc phục người vùng cao

Độc lạ sắc chàm Cơ Tu

Miệt mài bên khung dệt, những nghệ nhân Cơ Tu vẫn “kể chuyện” bằng từng sợi chỉ, hạt cườm trên nền sắc chàm đặc trưng. Từ những hoa văn truyền thống, họ khéo léo tạo nên những hình ảnh gần gũi với đời sống, tái hiện không gian lễ hội và gửi gắm trong đó những giá trị văn hóa, thẩm mỹ của cộng đồng.

Còn nhớ, tròn ba năm trước, tại Ngày hội Văn hóa, thể thao và du lịch các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam, tổ chức tại Phước Sơn, một tác phẩm của nghệ nhân Bhriu Thị Dung đã gây ấn tượng cho người dân và du khách bởi mật độ hoa văn cườm dày trên phần lớn diện tích.

Phía trên ngực là họa tiết đối xứng hai con rồng. Ngoài những hoa văn đặc trưng vốn có, bà sáng tạo thêm một số họa tiết như hình phi ngựa, điệu múa Tâng tung da dá, tái hiện sinh động không gian lễ hội truyền thống. Giữa không khí sôi động của ngày hội, bên khung dệt được đặt ngay ngắn trước mặt, người thợ dệt miền núi đã trổ tài “kể chuyện” trên sắc chàm của cộng đồng.

Nghệ nhân Bhriu Thị Dung (thôn Nal, xã Tây Giang) là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho nghề dệt. Hơn 30 năm học và gắn bó với khung dệt, bà có thể tạo nên những bộ thổ cẩm độc đáo với hoa văn cườm cầu kỳ.

Trên nền thổ cẩm xẻ cổ dành riêng cho phụ nữ (adoóh), không gian lễ hội Cơ Tu được bà tái hiện một cách sinh động. Tại vòng tròn cây nêu (x’nur), một con trâu được buộc sẵn, xung quanh là người đánh trống, chiêng cùng các điệu múa Tâng tung da dá. Tất cả được khắc họa bằng hoa văn cườm, tỉ mỉ theo câu chuyện về một không gian lễ hội độc đáo của người Cơ Tu.

Theo TS. Trần Tấn Vịnh, nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc thiểu số khu vực miền Trung - Tây Nguyên, trong sản phẩm dệt của người Cơ Tu, hoa văn hạt cườm là một chi tiết đáng chú ý, góp phần tạo nên giá trị thẩm mỹ cho thổ cẩm và trang phục. Arác (cườm) hay alung (chì) dùng để chỉ những hạt cườm hoặc chì được phối trí thành hoa văn trên tấm tút. Những bộ váy áo, khố có trang trí hoa văn hạt cườm, hạt chì vì thế được đồng bào Cơ Tu ưa chuộng.

Đây là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và công phu, người dệt vừa thực hiện các công đoạn dệt vừa tạo hình một cách khéo léo. Hạt cườm trước đây được làm từ nhiều vật liệu như hạt cây, cỏ, đá, chì (do người Cơ Tu tự chế tác); về sau có thêm hạt cườm nhựa.

Cũng theo TS. Trần Tấn Vịnh, mỗi sản phẩm dệt mang nhiều giá trị, không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, là của cải, thể hiện sự ấm no, giàu có của mỗi gia đình, dòng tộc... mà còn là một tác phẩm nghệ thuật, chứa đựng những giá trị thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Những giá trị được kết tinh trong nghề dệt truyền thống còn phản ánh cách nhìn về con người, thế giới và quan niệm thẩm mỹ của mỗi tộc người.

Những nét tương đồng

Ngoài Cơ Tu, phụ nữ Co cũng có trang phục màu chàm đen, dạng hình ống, chân váy được thêu thêm nhiều tua sặc sỡ. Phần thân là áo cộc, màu trắng bạc, dạng yếm. Váy và áo được khâu lại với nhau, nhiều nơi để rời. Tại vị trí này thường được vòng thêm các chuỗi hạt cườm ngũ sắc rất đẹp. Khi mặc thổ cẩm, phụ nữ Co dùng dây buộc chặt để lúc di chuyển tránh váy bị tuột.

Đàn ông người Co mặc khố. Khố được dệt từ những sợi chỉ bông truyền thống, ít hoa văn, với gam màu đen, đỏ chủ đạo, thường thấy ở nhiều tộc người sinh sống dưới chân núi Trường Sơn.

Nghệ nhân Dương Lai ở xã Trà Liên cho biết, bộ sắc phục truyền thống của người Co luôn đi kèm nhiều trang sức giá trị như vòng ống bằng đồng đeo tay, vòng cổ bằng bạc, chuỗi hạt cườm. Phụ nữ Co thường đội trên đầu chuỗi hạt cườm và chùm sợi chỉ màu đỏ tươi. Ngoài ra, cườm cũng được trang trí ở phần cổ và hông, góp phần tô thêm vẻ đẹp duyên dáng của người phụ nữ.

“Tùy theo từng sự kiện, người Co có những bộ trang phục đời thường, lễ cưới và hội làng truyền thống. Tương ứng với các sự kiện đó, nam nữ diện sắc phục phù hợp lễ nghi, phong tục, thể hiện nét văn hóa đặc sắc riêng, mang giá trị thẩm mỹ cao”, nghệ nhân Dương Lai nói.

Sự tương đồng trong sắc phục của đồng bào các dân tộc thiểu số phía Tây Đà Nẵng được ghi nhận ở nhiều tộc người Ve, Tà Riềng, Bhnong (thuộc nhóm Giẻ Triêng); Xơ Đăng, Ca Dong (thuộc nhóm Xơ Đăng), với nền màu chủ đạo đỏ, đen. Đàn ông mặc khố, phụ nữ mặc váy, kèm theo trang sức như cườm, vòng đeo tay, vòng cổ.

Riêng người Cơ Tu, trên nền thổ cẩm thường được đính hoa văn cườm, nổi bật với họa tiết sinh động, biểu đạt sự sáng tạo và thẩm mỹ rất tinh tế. Phụ nữ còn đeo mã não, vòng cườm, thắt dây ngang bụng hoặc ngang ngực; đàn ông đội mũ lông chim, cổ đeo chuỗi hạt nanh thú, khố quấn để lộ phần ngực, đùi, thể hiện sự dũng mãnh vốn có.

Theo nghệ nhân Dương Lai, mỗi tộc người đều có những khác biệt trong cách sáng tạo sắc phục truyền thống, cũng như sự sắp đặt hoa văn, trang sức. Thông qua trang phục, câu chuyện được “kể” theo chiều sâu văn hóa với ý nghĩa rất riêng.

Dịp lễ hội hay cưới hỏi, cộng đồng miền núi mặc sắc phục truyền thống như một dịp giới thiệu, mang hàm ý nhắc nhớ cháu con biết trân trọng và giữ gìn những giá trị truyền thống lâu đời.